ತೃತೀಯ ಸ್ಕಂಧಃ, ಅಧ್ಯಾಯ 6: ವಿರಾಟ್ ಶರೀರದ ಉತ್ಪತ್ತಿ

 

ಋಷಿರುವಾಚ । ಇತಿ ತಾಸಾಂ ಸ್ವಶಕ್ತೀನಾಂ ಸತೀನಾಮಸಮೇತ್ಯ ಸಃ । ಪ್ರಸುಪ್ತಲೋಕತಂತ್ರಾಣಾಂ ನಿಶಾಮ್ಯ ಗತಿಮೀಶ್ವರಃ ।। 1 ।। ಕಾಲಸಂಜ್ಞಾಂ ತದಾ ದೇವೀಂ ಬಿಭ್ರಚ್ಛಕ್ತಿಮುರುಕ್ರಮಃ ।[1] ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ ಗಣಂ ಯುಗಪದಾವಿಶತ್ ।। 2 ।।[2] ಸೋಽನುಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ಭಗವಾಂಶ್ಚೇಷ್ಟಾರೂಪೇಣ ತಂ ಗಣಮ್ । ಭಿನ್ನಂ ಸಂಯೋಜಯಾಮಾಸ ಸುಪ್ತಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಬೋಧಯನ್ ।। 3 ।।[3] ಪ್ರಬುದ್ಧಕರ್ಮಾ ದೈವೇನ ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿಕೋ ಗಣಃ । ಪ್ರೇರಿತೋಽಜನಯತ್ಸ್ವಾಭಿರ್ಮಾತ್ರಾಭಿರಧಿಪೂರುಷಮ್ ।। 4 ।।[4] ಪರೇಣ ವಿಶತಾ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ಮಾತ್ರಯಾ ವಿಶ್ವಸೃಗ್ಗಣಃ । ಚುಕ್ಷೋಭಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ ಯಸ್ಮಿನ್ಲೋಕಾಶ್ಚರಾಚರಾಃ ।। 5 ।।[5] ಹಿರಣ್ಮಯಃ ಸ ಪುರುಷಃ ಸಹಸ್ರಪರಿವತ್ಸರಾನ್ । ಅಂಡಕೋಶ ಉವಾಸಾಪ್ಸು ಸರ್ವಸತ್ತ್ವೋಪಬೃಂಹಿತಃ ।। 6 ।।[6] 

ಋಷಿಯು ಹೇಳಿದನು: “ತನ್ನ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವೇ ಮೊದಲಾದ ಶಕ್ತಿಗಳು ಹೀಗೆ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸೇರದೇ ಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದ ಕಾರಣ ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಸರ್ವಶಕ್ತ ಭಗವಂತನು ಕಾಲಶಕ್ತಿ[7]ಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ-ಅಹಂಕಾರ-ಪಂಚಭೂತಗಳು-ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು-ಮನಸ್ಸು-ಹನ್ನೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು – ಈ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೇ ಒಳಹೊಕ್ಕನು. ಹೀಗೆ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸುಪ್ತವಾಗಿದ್ದ ಜೀವಿಗಳ ಅದೃಷ್ಟ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಜಾಗ್ರತಗೊಳಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ದೂರವಾಗಿದ್ದ ಆ ತತ್ತ್ವಸಮೂಹವನ್ನು ತನ್ನ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಒಂದುಗೂಡಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನು ಅದೃಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಕಾರ್ಯೋನ್ಮುಖಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಆ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಅಧಿಪುರುಷ-ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು. ಭಗವಂತನು ಅಂಶರೂಪದಿಂದ ತನ್ನ ಆ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ವಿಶ್ವರಚನೆ ಮಾಡುವ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿ ಸಮುದಾಯವು ಒಂದರೊಳಗೊಂದು ಬೆರೆತು ಪರಿಣಾಮ ಹೊಂದಿತು. ಈ ತತ್ತ್ವಗಳ ಪರಿಣಾಮವೇ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು. ಅವನಲ್ಲಿಯೇ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಇದೆ. ಹಿರಣ್ಮಯನಾದ ಆ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಸಮಸ್ತ ಜೀವರಾಶಿಗಳನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಕೊಂಡು ಜಲರಾಶಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೆಂಬ ಕೋಶದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸ ವೈ ವಿಶ್ವಸೃಜಾಂ ಗರ್ಭೋ ದೇವಕರ್ಮಾತ್ಮಶಕ್ತಿಮಾನ್ । ವಿಬಭಾಜಾತ್ಮನಾತ್ಮಾನಮೇಕಧಾ ದಶಧಾ ತ್ರಿಧಾ ।। 7 ।।[8] ಏಷ ಹ್ಯಶೇಷಸತ್ತ್ವಾನಾಮಾತ್ಮಾಂಶಃ ಪರಮಾತ್ಮನಃ । ಆದ್ಯೋಽವತಾರೋ ಯತ್ರಾಸೌ ಭೂತಗ್ರಾಮೋ ವಿಭಾವ್ಯತೇ ।। 8 ।।[9] ಸಾಧ್ಯಾತ್ಮಃ ಸಾಧಿದೈವಶ್ಚ ಸಾಧಿಭೂತ ಇತಿ ತ್ರಿಧಾ । ವಿರಾಟ್ಪ್ರಾಣೋ ದಶವಿಧ ಏಕಧಾ ಹೃದಯೇನ ಚ ।। 9 ।।[10] ಸ್ಮರನ್ವಿಶ್ವಸೃಜಾಮೀಶೋ ವಿಜ್ಞಾಪಿತಮಧೋಕ್ಷಜಃ । ವಿರಾಜಮತಪತ್ಸ್ವೇನ ತೇಜಸೈಷಾಂ ವಿವೃತ್ತಯೇ ।। 10 ।।[11] ಅಥ ತಸ್ಯಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯ ಕತಿ ಚಾಯತನಾನಿ ಹ । ನಿರಭಿದ್ಯಂತ ದೇವಾನಾಂ ತಾನಿ ಮೇ ಗದತಃ ಶೃಣು ।। 11 ।।[12]

ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಜ್ಞಾನ-ಕ್ರಿಯೆ-ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನನಾದ, ತತ್ತ್ವಗರ್ಭ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ಒಂದು ಹೃದಯರೂಪವಾಗಿಯೂ, ಹತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ರೂಪವಾಗಿಯೂ[13], ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ ಮತ್ತು ಆಧಿಭೌತಿಕಗಳೆಂಬ ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಕೊಂಡನು. ಪ್ರಥಮ ಜೀವನಾದ ಕಾರಣ, ಸಮಸ್ತ ಜೀವರ ಆತ್ಮಾ-ಜೀವರೂಪನಾದ್ದರಿಂದ, ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಭಗವಂತನ ಮೊದಲನೇ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನೇ ಭಗವಂತನ ಮೊದಲನೇ ಅವತಾರವು. ಇವನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮ, ಆಧಿಭೂತ, ಆಧಿದೈವ ರೂಪದಿಂದ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಪ್ರಾಣರೂಪದಿಂದ ಹತ್ತು ಬಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಹೃದಯ ರೂಪದಿಂದ ಒಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ನಂತರ ವಿಶ್ವರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಆ ತತ್ತ್ವಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವುಗಳ ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲಿಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಚೈತನ್ಯ ರೂಪದ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿತಗೊಳಿಸಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡೊಡನೆಯೇ ದೇವತೆಗಳಿಗೋಸ್ಕರ ಎಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡವು ಎನ್ನುವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಕೇಳು.

ತಸ್ಯಾಗ್ನಿರಾಸ್ಯಂ ನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ಲೋಕಪಾಲೋಽವಿಶತ್ಪದಮ್ । ವಾಚಾ ಸ್ವಾಂಶೇನ ವಕ್ತವ್ಯಂ ಯಯಾಸೌ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 12 ।।[14] ನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ತಾಲು ವರುಣೋ ಲೋಕಪಾಲೋಽವಿಶದ್ಧರೇಃ । ಜಿಹ್ವಯಾಂಶೇನ ಚ ರಸಂ ಯಯಾಸೌ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 13 ।।[15] ನಿರ್ಭಿನ್ನೇ ಅಶ್ವಿನೌ ನಾಸೇ ವಿಷ್ಣೋರಾವಿಶತಾಂ ಪದಮ್ । ಘ್ರಾಣೇನಾಂಶೇನ ಗಂಧಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ಯತೋ ಭವೇತ್ ।। 14 ।।[16] ನಿರ್ಭಿನ್ನೇ ಅಕ್ಷಿಣೀ ತ್ವಷ್ಟಾ ಲೋಕಪಾಲೋಽವಿಶದ್ವಿಭೋಃ । ಚಕ್ಷುಷಾಂಶೇನ ರೂಪಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ಯತೋ ಭವೇತ್ ।। 15 ।। ನಿರ್ಭಿನ್ನಾನ್ಯಸ್ಯ ಚರ್ಮಾಣಿ ಲೋಕಪಾಲೋಽನಿಲೋಽವಿಶತ್ । ಪ್ರಾಣೇನಾಂಶೇನ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಂ ಯೇನಾಸೌ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 16 ।। ಕರ್ಣಾವಸ್ಯ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನೌ ಧಿಷ್ಣ್ಯಂ ಸ್ವಂ ವಿವಿಶುರ್ದಿಶಃ । ಶ್ರೋತ್ರೇಣಾಂಶೇನ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಂ ಯೇನ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ।। 17 ।।

ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಆ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ಮುಖವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲ[17] ಅಗ್ನಿಯು[18] ತನ್ನ ಅಂಶವಾದ ವಾಗಿಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಜೀವವು ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ತಾಲವು[19] ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲ ವರುಣನು[20] ತನ್ನ ಅಂಶ ರಸನೇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಸ್ಥಿತನಾದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವವು ರಸಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ಮೂಗುಹೊಳ್ಳೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಇಬ್ಬರು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು[21] ತಮ್ಮ ಅಂಶವಾದ ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊಕ್ಕರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀವಿಯು ವಾಸನೆಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಆ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರಕಟ ಗೊಂಡಾಗ ಲೋಕಪತಿ ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಅಂಶವಾದ ನೇತ್ರೇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆ ನೇತ್ರೇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಜೀವಿಗೆ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಅರಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ಚರ್ಮವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲ ವಾಯುವು ತನ್ನ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಒಳಹೊಕ್ಕನು. ಆ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಜೀವಿಯು ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯ ಬಿಲಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ಅದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಂಶವಾದ ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಆ ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಜೀವಿಗೆ ಶಬ್ದಜ್ಞಾನವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತ್ವಚಮಸ್ಯ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನಾಂ ವಿವಿಶುರ್ಧಿಷ್ಣ್ಯಮೋಷಧೀಃ । ಅಂಶೇನ ರೋಮಭಿಃ ಕಂಡೂಂ ಯೈರಸೌ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 18 ।। ಮೇಢ್ರಂ ತಸ್ಯ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ಸ್ವಧಿಷ್ಣ್ಯಂ ಕ ಉಪಾವಿಶತ್ । ರೇತಸಾಂಶೇನ ಯೇನಾಸಾವಾನಂದಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 19 ।। ಗುದಂ ಪುಂಸೋ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ಮಿತ್ರೋ ಲೋಕೇಶ ಆವಿಶತ್ । ಪಾಯುನಾಂಶೇನ ಯೇನಾಸೌ ವಿಸರ್ಗಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 20 ।। ಹಸ್ತಾವಸ್ಯ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನಾವಿಂದ್ರಃ ಸ್ವರ್ಪತಿರಾವಿಶತ್ । ವಾರ್ತಯಾಂಶೇನ ಪುರುಷೋ ಯಯಾ ವೃತ್ತಿಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ।। 21 ।। ಪಾದಾವಸ್ಯ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನೌ ಲೋಕೇಶೋ ವಿಷ್ಣುರಾವಿಶತ್ । ಗತ್ಯಾ ಸ್ವಾಂಶೇನ ಪುರುಷೋ ಯಯಾ ಪ್ರಾಪ್ಯಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ।। 22 ।।

ಮತ್ತೆ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಚರ್ಮವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶ ರೋಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಓಷಧಿಗಳು ಸ್ಥಿತವಾದವು. ಆ ರೋಮಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತುರಿಕೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ಶ್ರೀವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ತನ್ನ ಆಶ್ರಯವಾದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ತನ್ನ ಅಂಶವಾದ ವೀರ್ಯದೊಡನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಜೀವನು  ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಗುದವು ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳಲು ಲೋಕಪಾಲ ಮಿತ್ರನು ತನ್ನ ಅಂಶ ಪಾಯು-ಇಂದ್ರಿಯದೊಡನೆ ಅದನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಈ ಇಂದ್ರಿಯದಿಂದಲೇ ಜೀವನು ಮಲತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವನಲ್ಲಿ ಕೈಗಳು ಮೂಡಿದವು. ಆಗ ದೇವರಾಜ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಅಂಶವಾದ ಗ್ರಹಣ-ತ್ಯಾಗರೂಪವಾದ ಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಜೀವವು ಕೊಡುವುದು-ಪಡೆಯುವುದು-ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಎಂದು ಮುಂತಾಗಿ ತನ್ನ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಇವನಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಲೋಕೇಶ್ವರ ವಿಷ್ಣುವು ತನ್ನ ಗಮನ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅದನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆ ಗಮನಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಜೀವವು ತನ್ನ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.

ಬುದ್ಧಿಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನಾಂ ವಾಗೀಶೋ ಧಿಷ್ಣ್ಯಮಾವಿಶತ್ । ಬೋಧೇನಾಂಶೇನ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿರ್ಯತೋ ಭವೇತ್ ।। 23 ।। ಹೃದಯಂ ಚಾಸ್ಯ ನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ಚಂದ್ರಮಾ ಧಿಷ್ಣ್ಯಮಾವಿಶತ್ । ಮನಸಾಂಶೇನ ಯೇನಾಸೌ ವಿಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 24 ।। ಆತ್ಮಾನಂ ಚಾಸ್ಯ ನಿರ್ಭಿನ್ನಮಭಿಮಾನೋಽವಿಶತ್ಪದಮ್ । ಕರ್ಮಣಾಂಶೇನ ಯೇನಾಸೌ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 25 ।। ಸತ್ತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ವಿನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ಮಹಾಂಧಿಷ್ಣ್ಯಮುಪಾವಿಶತ್ । ಚಿತ್ತೇನಾಂಶೇನ ಯೇನಾಸೌ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ।। 26 ।।

ನಂತರ ಆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಲು ವಾಗೀಶನಾದ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು ತನ್ನ ಅಂಶವಾದ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಜೀವವು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೃದಯವು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಂಶವಾದ ಮನಸ್ಸಿನೊಡನೆ ಚಂದ್ರನು ನೆಲೆಗೊಂಡನು. ಈ ಮನಃಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಜೀವವು ಸಂಕಲ್ಪ-ವಿಕಲ್ಪಾದಿ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಅಹಂಕಾರವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ತನಗೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ಇದರೊಳಗೆ ತನ್ನ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯ ಸಹಿತ, ಅದರ ಅಭಿಮಾನಿಯಾದ ರುದ್ರದೇವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಜೀವನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತವು ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ ಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ (ಬ್ರಹ್ಮ)ವು ಸ್ಥಿತವಾಯಿತು. ಈ ಚಿತ್ತಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಜೀವವು ವಿಜ್ಞಾನ (ಚೈತನ್ಯ) ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

ಶೀರ್ಷ್ಣೋಽಸ್ಯ ದ್ಯೌರ್ಧರಾ ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಖಂ ನಾಭೇರುದಪದ್ಯತ । ಗುಣಾನಾಂ ವೃತ್ತಯೋ ಯೇಷು ಪ್ರತೀಯಂತೇ ಸುರಾದಯಃ ।। 27 ।। ಆತ್ಯಂತಿಕೇನ ಸತ್ತ್ವೇನ ದಿವಂ ದೇವಾಃ ಪ್ರಪೇದಿರೇ । ಧರಾಂ ರಜಃಸ್ವಭಾವೇನ ಪಣಯೋ ಯೇ ಚ ತಾನನು ।। 28 ।। ತಾರ್ತೀಯೇನ ಸ್ವಭಾವೇನ ಭಗವನ್ನಾಭಿಮಾಶ್ರಿತಾಃ । ಉಭಯೋರಂತರಂ ವ್ಯೋಮ ಯೇ ರುದ್ರಪಾರ್ಷದಾಂ ಗಣಾಃ ।। 29 ।।

ಈ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ತಲೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಪೃಥ್ವಿ, ಮತ್ತು ನಾಭಿಯಿಂದ ಅಂತರಿಕ್ಷಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾದವು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸತ್ತ್ವ-ರಜ-ತಮಗಳೆಂಬ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪರಿಣಾಮಸ್ವರೂಪೀ ದೇವತೆಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇತಾದಿಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಉಪಯೋಗೀ ಗೋವು ಮೊದಲಾದ ಜೀವಿಗಳು ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದ ಪೃಥ್ವಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ತಾಮಸ ಸ್ವಭಾವದ ರುದ್ರನ ಪಾರ್ಷದರು (ಭೂತ-ಪ್ರೇತಾದಿಗಳು) ಎರಡರ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭಗವಂತನ ನಾಭಿಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಲೋಕದಲ್ಲಿ, ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.

ಮುಖತೋಽವರ್ತತ ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕುರೂದ್ವಹ । ಯಸ್ತೂನ್ಮುಖತ್ವಾದ್ವರ್ಣಾನಾಂ ಮುಖ್ಯೋಽಭೂದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಗುರುಃ ।। 30 ।। ಬಾಹುಭ್ಯೋಽವರ್ತತ ಕ್ಷತ್ರಂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಸ್ತದನುವ್ರತಃ । ಯೋ ಜಾತಸ್ತ್ರಾಯತೇ ವರ್ಣಾನ್ಪೌರುಷಃ ಕಚಕಕ್ಷತಾತ್ ।। 31 ।। ವಿಶೋಽವರ್ತಂತ ತಸ್ಯೋರ್ವೋರ್ಲೋಕವೃತ್ತಿ ಕರೀರ್ವಿಭೋಃ । ವೈಶ್ಯಸ್ತದುದ್ಭವೋ ವಾರ್ತಾಂ ನೃಣಾಂ ಯಃ ಸಮವರ್ತಯತ್ ।। 32 ।। ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಭಗವತೋ ಜಜ್ಞೇ ಶುಶ್ರೂಷಾ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಯೇ । ತಸ್ಯಾಂ ಜಾತಃ ಪುರಾ ಶೂದ್ರೋ ಯದ್ವೃತ್ತ್ಯಾ ತುಷ್ಯತೇ ಹರಿಃ ।। 33 ।। ಏತೇ ವರ್ಣಾಃ ಸ್ವಧರ್ಮೇಣ ಯಜಂತಿ ಸ್ವಗುರುಂ ಹರಿಮ್ । ಶ್ರದ್ಧಯಾತ್ಮವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಯಜ್ಜಾತಾಃ ಸಹ ವೃತ್ತಿಭಿಃ ।। 34 ।।

ಕುರೂದ್ವಹ! ವೇದಗಳೂ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಪುರುಷನ ಮುಖದಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸಕಲ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಸರ್ವವರ್ಣದವರಿಗೂ ಗುರುವೆನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವನ ಭುಜಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವೃತ್ತಿಯೂ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವರ್ಣವೂ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು. ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನ ಅಂಶವಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇವರು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳನ್ನೂ ಶತ್ರುಗಳು-ಕಳ್ಳ-ಕಾಕರು ಮೊದಲಾದ ಉಪದ್ರವಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೀಭಗವಂತನ ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜನರ ನಿರ್ವಾಹ ಮಾಡುವಂತಹ ವೈಶ್ಯವೃತ್ತಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ವೈಶ್ಯವರ್ಣದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಯಿತು. ಈ ವರ್ಣವು ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವ ನಿರ್ವಾಹವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಭಗವಂತನ ಚರಣಗಳಿಂದ ಸೇವಾವೃತ್ತಿಯು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಆ ವೃತ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರೀ ಶೂದ್ರವರ್ಣವೂ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತು. ಅವರ ವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಶ್ರೀಹರಿಯು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ.[22] ಈ ನಾಲ್ಕೂ ವರ್ಣಗಳೂ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಗಳೊಡನೆ ಯಾರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವೋ, ಆ ಪರಮಗುರು ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ-ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆರಾಧಿಸುತ್ತವೆ.[23]

ಏತತ್ಕ್ಷತ್ತರ್ಭಗವತೋ ದೈವಕರ್ಮಾತ್ಮರೂಪಿಣಃ । ಕಃ ಶ್ರದ್ದಧ್ಯಾದುಪಾಕರ್ತುಂ ಯೋಗಮಾಯಾಬಲೋದಯಮ್ ।। 35 ।। ಅಥಾಪಿ ಕೀರ್ತಯಾಮ್ಯಂಗ ಯಥಾಮತಿ ಯಥಾಶ್ರುತಮ್ । ಕೀರ್ತಿಂ ಹರೇಃ ಸ್ವಾಂ ಸತ್ಕರ್ತುಂ ಗಿರಮನ್ಯಾಭಿಧಾಸತೀಮ್ ।। 36 ।। ಏಕಾಂತಲಾಭಂ ವಚಸೋ ನು ಪುಂಸಾಂ ಸುಶ್ಲೋಕಮೌಲೇರ್ಗುಣವಾದಮಾಹುಃ । ಶ್ರುತೇಶ್ಚ ವಿದ್ವದ್ಭಿರುಪಾಕೃತಾಯಾಂ ಕಥಾಸುಧಾಯಾಮುಪಸಂಪ್ರಯೋಗಮ್ ।। 37 ।। ಆತ್ಮನೋಽವಸಿತೋ ವತ್ಸ ಮಹಿಮಾ ಕವಿನಾಽಽದಿನಾ । ಸಂವತ್ಸರಸಹಸ್ರಾಂತೇ ಧಿಯಾ ಯೋಗವಿಪಕ್ವಯಾ ।। 38 ।। ಅತೋ ಭಗವತೋ ಮಾಯಾ ಮಾಯಿನಾಮಪಿ ಮೋಹಿನೀ । ಯತ್ಸ್ವಯಂ ಚಾತ್ಮವರ್ತ್ಮಾತ್ಮಾ ನ ವೇದ ಕಿಮುತಾಪರೇ ।। 39 ।। ಯತೋಽಪ್ರಾಪ್ಯ ನ್ಯವರ್ತಂತ ವಾಚಶ್ಚ ಮನಸಾ ಸಹ । ಅಹಂ ಚಾನ್ಯ ಇಮೇ ದೇವಾಸ್ತಸ್ಮೈ ಭಗವತೇ ನಮಃ ।। 40 ।।

ಕ್ಷತ್ತ! ಹೀಗೆ ಈ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಕಾಲ-ಕರ್ಮ-ಸ್ವಭಾವ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಭಗವಂತನ ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಯಾರಿಗೆ ತಾನೇ ಸಾಧ್ಯ? ಆದರೂ ಇತರ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಿಂದ ಕಲುಷಗೊಂಡಿರುವ ನನ್ನ ವಾಣಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲು, ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿಗೂ, ಶ್ರೀಗುರುಗಳ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿರುವುದಕ್ಕೂ, ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಸುಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ. ಪುಣ್ಯಕೀರ್ತಿ ಶಿರೋಮಣಿಯಾಗಿರುವ ಶ್ರೀಹರಿಯ ಗುಣಗಾನಮಾಡುವುದೇ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಬಾಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಕಥಾಮೃತವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುವುದೇ ಅವರ ಕಿವಿಗಳಿಗೆ ಪರಮ ಲಾಭವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮಹಾಪುರುಷರ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ನಾವು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ವತ್ಸ! ಆದಿಕವಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಕೂಡ ಒಂದು ಸಾವಿರ ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ತನ್ನ ಯೋಗದಿಂದ ಪರಿಪಕ್ವವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಚಾರಮಾಡಿದರೂ ಅಪ್ರಮೇಯನಾದ ಅವನ ಮಹಿಮೆಯ ಪಾರವನ್ನು ಕಾಣಲಾರದೇ ಹೋದನು. ಭಗವಂತನ ಮಾಯೆಯು ದೊಡ್ಡ-ದೊಡ್ಡ ಮಾಯಾವಿಗಳನ್ನೂ ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು. ಅಘಟಿತ ಘಟನಾಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಅದರ ಭ್ರಾಮಕಗತಿಯು ಅನಂತವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತನೇ ಅದರ ಆಳವನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ಹೋದನು. ಇನ್ನು ಇತರರ ಮಾತಾದರೂ ಏನು? ಯಾವುದನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಾರದೇ ಮನಸ್ಸು ಮಾತಿನೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಬಿಡುವುದೋ[24], ಯಾವುದರ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ-ರುದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಮರ್ಥರಾಗದೇ ಹೋದರೋ, ಆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನನ್ನ ನಮಸ್ಕಾರಗಳು.””

 

ಇತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ಪಾರಮಹಂಸ್ಯಾಂ ಸಂಹಿತಾಯಾಂ ತೃತೀಯಸ್ಕಂಧೇ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ।।

ಇದು ಶ್ರೀಮಧ್ಬಾಗವತ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಪರಮಹಂಸ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಕಂಧದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು.

[1] ಅಧ್ಯಾಯದ ಮೊದಲ 1 ½1/2 ಶ್ಲೋಕವು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಹೊಂದಿದೆ — ಇದು ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕದ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೋಡೋಣ. ಪದಾರ್ಥ: ಇತಿ — ಹೀಗೆ, ಈ ರೀತಿ; ತಾಸಾಂ ಸ್ವಶಕ್ತೀನಾಂ — ತನ್ನ ಸ್ವಶಕ್ತಿಗಳಾದ ದೇವಿಯರ (ಮೂಲಶಕ್ತಿಗಳ); ಸತೀನಾಂ — ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪಿಯಾದ; ಸಮೇತ್ಯ — ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿ; ಸಃ — ಅವನು (ಈಶ್ವರನು); ಪ್ರಸುಪ್ತ ಲೋಕತಂತ್ರಾಣಾಂ — ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ (ಅಪ್ರಕಟಿತ) ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು; ನಿಶಾಮ್ಯ — ಗಮನಿಸಿ, ತಿಳಿದು; ಗತಿಂ — ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು (ಚಲನೆಯನ್ನು); ಈಶ್ವರಃ — ಪರಮೇಶ್ವರನು; ಕಾಲಸಂಜ್ಞಾಂ ತದಾ ದೇವೀಂ — ‘ಕಾಲ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾದ ದೇವಿಯನ್ನು; ಬಿಭ್ರತ್ ಶಕ್ತಿಮ್ ಉರುಕ್ರಮಃ — ಉರುಕ್ರಮ (ವಿಷ್ಣು/ನಾರಾಯಣ)ನು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದನು (ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು). ಅರ್ಥ: ಹೀಗೆ — ತನ್ನ ನಿಜಸ್ವರೂಪದ ಶಕ್ತಿಗಳಾದ ಸತೀ ದೇವಿಯರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು, ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಅರಿತು, ಪರಮೇಶ್ವರನು ಕಾಲವೆಂಬ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು (ಕಾಲಸಂಜ್ಞಾ ದೇವಿಯನ್ನು) ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಕಾಲದ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಮುನ್ನ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಸುಪ್ತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿತ್ತು — ಅಂದರೆ, ಚೇತನಶಕ್ತಿಗಳು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದುವು. ಆಗ ಪರಮೇಶ್ವರ (ಉರುಕ್ರಮ — ವಿಷ್ಣು) ಅವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕಾಲಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಕಾಲ ಎಂಬ ಶಕ್ತಿ ಜಾಗೃತಿಯಾದಾಗಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚಕ್ರ ಚಲನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಕಾಲದ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಕ್ರಮ, ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

[2] ಈ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧವು ಕಾಲಶಕ್ತಿಯ ಉದಯದ ನಂತರದ ತತ್ತ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. (1) ಪದವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಪದಾರ್ಥ: ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಾನಾಂ — ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ (ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ = 23); ಗಣಂ — ಗುಂಪು, ಸಮೂಹ; ಯುಗಪತ್ — ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆವಿಶತ್ — ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು, ಪ್ರಕಾಶವಾಯಿತು, ಆವರಿಸಿತು. (2) ಸರಳ ಅರ್ಥ: ಕಾಲಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದ, ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹವು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. (3) ತತ್ತ್ವಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮದ ಎರಡನೇ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ — ಈಶ್ವರನು ಕಾಲಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು, ಅಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಚಲನೆ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಈಗ ಕಾಲಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ — ಪ್ರಕೃತಿ, ತನ್ನ ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು (23 tattvas) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. (4) ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳು ಯಾವುವು? ಸಾಂಖ್ಯತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು 25 ತತ್ತ್ವಗಳು ಇವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ: ಪುರುಷ (ಚೇತನ ತತ್ತ್ವ) — 1; ಪ್ರಕೃತಿ (ಅಚೇತನ ಮೂಲಕಾರಣ) — 1; ಇವು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ 23 ತತ್ತ್ವಗಳು — “ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳು” ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಂತಿವೆ:

ಕ್ರಮ	ತತ್ತ್ವ	ವಿವರಣೆ
1	ಮಹತ್ (ಬುಧ್ಧಿ)	ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮೊದಲ ತತ್ತ್ವ
2	ಅಹಂಕಾರ	“ನಾನು” ಎಂಬ ಭಾವದ ಮೂಲ
3–7	ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು	ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ – ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಗಳು
8–12	ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು	ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಆಪ, ಪೃಥ್ವಿ
13–17	ಪಂಚಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು	ಶ್ರವಣ, ತ್ವಕ್, ಚಕ್ಷು, ರಸನ, ಘ್ರಾಣ
18–22	ಪಂಚಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು	ವಾಕ್, ಪಾಣಿ, ಪಾದ, ಪಾಯು, ಉಪಸ್ಥ
23	ಮನಸ್ಸು	ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ತತ್ತ್ವ

 

[3] ಇದು ಮುಂಚಿನ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳ ಮುಂದುವರಿಕೆ — ಸೃಷ್ಟಿತತ್ತ್ವದ ಜಾಗೃತಿಗಮನವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಹಂತ. ಪದಾರ್ಥ ವಿವರಣೆ: ಸಃ — ಅವನು (ಈಶ್ವರನು / ಭಗವಾನ್); ಅನುಪ್ರವಿಷ್ಟಃ — ಒಳನುಗ್ಗಿದನು, ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಭಗವಾನ್ — ಪರಮೇಶ್ವರನು; ಚೇಷ್ಟಾ-ರೂಪೇಣ — ಚೇಷ್ಟೆ ಅಥವಾ ಚಲನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ; ತಂ ಗಣಂ — ಆ (ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ) ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು; ಭಿನ್ನಂ — ಪರಸ್ಪರ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದ; ಸಂಯೋಜಯಾಮಾಸ — ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿದನು; ಸುಪ್ತಂ ಕರ್ಮ — ನಿದ್ರಿತವಾಗಿದ್ದ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು; ಪ್ರಬೋಧಯನ್ — ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿದನು. ಸರಳ ಅರ್ಥ: ಭಗವಂತನು (ಈಶ್ವರನು) ಚಲನೆಯ (ಚೇಷ್ಟೆಯ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆ ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಭಿನ್ನವಾಗಿ ನಿಶ್ಚೇತನವಾಗಿದ್ದ ಆ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ನಿದ್ರಿತವಾಗಿದ್ದ ಕರ್ಮಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿದನು. ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು ತತ್ತ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಚೇತನೀಕರಣ ಹಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂಚೆ: (1) ಕಾಲಶಕ್ತಿ ಪ್ರಚೋದಿತಳಾದಳು. (2) ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದುವು. ಆದರೆ — ಅವು ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾಗಿ, ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿ, ಸುಪ್ತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದುವು. (ಅಂದರೆ, ಚೇತನವಿಲ್ಲದ ಅಂಶಗಳು — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಚೇತನ ರಚನೆಗಳು.) ಇದೀಗ — ಪರಮೇಶ್ವರನು ಸ್ವತಃ ಚೇಷ್ಟಾರೂಪವಾಗಿ (ಚೇತನಚಲನೆ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ: ತತ್ತ್ವಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯೋಜನೆ (ಮಹತ್, ಅಹಂಕಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಸಹಕಾರ), ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಯ ಜಾಗೃತಿ (ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚಲನ) ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಪ್ರಾಣಪ್ರವೇಶ ಅಥವಾ ಚೇತನ ಪ್ರವೇಶ — ಯೋಗ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ “ಈಶ್ವರಾನುಪ್ರವೇಶ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ: ಭಿನ್ನಂ ಸಂಯೋಜಯಾಮಾಸ — ಪರಸ್ಪರ ವಿಭಿನ್ನ ತತ್ತ್ವಗಳು (ಮಹತ್, ಅಹಂಕಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು) ಚೇತನದಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತವಾದವು. ಸುಪ್ತಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಬೋಧಯನ್ — ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಚೇತನದ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದನು — ಇದು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಯ (ಸೃಷ್ಟಿಯ) ಆರಂಭ. ಈ ಹಂತವೇ “ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭ ಕ್ಷಣ” — ಪರಮೇಶ್ವರನು ಕಾಲದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಳಗೆ ಚೇತನದ ಸಂಚಲನ ತಂದನು. ಸಾರಾಂಶ:

ಹಂತ	ಶ್ಲೋಕ	ಘಟನೆ
1	ಇತಿ ತಾಸಾಂ...	ಈಶ್ವರನು ಕಾಲಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು
2	ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ...	23 ತತ್ತ್ವಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದುವು
3	ಸೋಽನುಪ್ರವಿಷ್ಟೋ...	ಈಶ್ವರನು ಚೇಷ್ಟಾರೂಪದಿಂದ ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಚೇತನ–ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿ ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿದನು

ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಸಾರ: ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಜ ಪ್ರಾರಂಭವು ಕೇವಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ತತ್ತ್ವಸೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಆಗುವುದು ಪರಮಚೇತನ (ಈಶ್ವರ) ಆ ತತ್ತ್ವಗಳೊಳಗೆ ಚೇಷ್ಟಾರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ.

[4] ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಹಿಂದಿನ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳ ತತ್ತ್ವಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆ — ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಥಮ ಜಾಗೃತ ಸ್ಫೂರ್ತಿ — ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದ ಉದಯ — ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪದಾರ್ಥ ವಿವರಣೆ: ಪ್ರಬುದ್ಧಕರ್ಮಾ — (ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ತವಾಗಿದ್ದ) ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿ ಈಗ ಜಾಗೃತಗೊಂಡಿದೆ; ದೈವೇನ — ದೈವಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಈಶ್ವರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ; ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿಕಃ ಗಣಃ — ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹ; ಪ್ರೇರಿತಃ — ಪ್ರೇರಿತನಾದು, ಚೇತನಗೊಂಡು ಚಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಅಜನಯತ್ — ಜನನಗೊಳಿಸಿತು, ಉತ್ಭವಮಾಡಿತು. ಸ್ವಾಭಿಃ ಮಾತ್ರಾಭಿಃ — ತನ್ನ ಅಂತರಂಗದ (ಸ್ವಭಾವಸಿದ್ಧವಾದ) ಮಾಪಕಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಅಥವಾ ತತ್ತ್ವಮಾತ್ರೆಗಳಿಂದ; ಅಧಿಪುರುಷಂ — ಪರಮಪರಿಣಾಮವಾದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಅಥವಾ ಮಹಾನ್ ಚೇತನ (ಬ್ರಹ್ಮ ಅಥವಾ ಮಹತ್ಪುರುಷ). ಸರಳ ಅರ್ಥ: ದೈವಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ಜಾಗೃತಕರ್ಮಶೀಲವಾದ ಆ ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹವು, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದ ಮಾಪಕಶಕ್ತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅಧಿಪುರುಷನನ್ನು (ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು) ಜನನಗೊಳಿಸಿತು. ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು “ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದ ಉದ್ಭವ”ವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲ ತತ್ತ್ವ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ: (1) ಕಾಲಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಚಲನೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು, (2) ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪ್ರಕಾಶವಾದುವು, (3) ಈಶ್ವರನು ಚೇಷ್ಟಾರೂಪದಿಂದ ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿ ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿದನು. ಈಗ — ಆ ಜಾಗೃತವಾದ ತತ್ತ್ವಸಮೂಹವು ದೈವಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ (ಈಶ್ವರಚೇತನದಿಂದ) ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು (ಅಧಿಪುರುಷ) ಉದ್ಭವಮಾಡುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅರ್ಥ: ಸಾಂಖ್ಯತತ್ತ್ವದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ: ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ → ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ → ಅಹಂಕಾರ → ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು → ಮಹಾಭೂತಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿ ವಿಕಸಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿನ "ಅಧಿಪುರುಷ" ಎಂದರೆ — ಕೆಲ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ: ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ (ಬುದ್ಧಿ) ಎಂದೂ, ಕೆಲವಲ್ಲಿ: ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ / ಬ್ರಹ್ಮ (ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚೇತನಸ್ವರೂಪ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. “ಮಾತ್ರಾಭಿಃ” ಎಂಬ ಪದವು ಅತಿಶಯಾರ್ಥವಾಗಿ “ತತ್ತ್ವಮಾತ್ರೆ” ಅಥವಾ “ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಕ್ತಿ” — ಅಂದರೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಅಂಶಗಳ ಮೂಲಕ ಸೃಷ್ಟಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿಜವಾದ ಆರಂಭದ ಕ್ಷಣ — ಚೇತನಶಕ್ತಿಯು ಅಚೇತನಪ್ರಕೃತಿಯೊಳಗೆ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾದ ಕ್ಷಣ.

[5] ಇದು ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ಮುಂದಿನ ಹಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಚಲನಶೀಲವಾಗಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ, ಚರಾಚರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ಚಲನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಪದಾರ್ಥ ವಿವರಣೆ: ಪರೇಣ — ಪರಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಪರಮಚೇತನನಿಂದ (ಈಶ್ವರಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ); ವಿಶತಾ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ — ತನ್ನೊಳಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡು; ಮಾತ್ರಯಾ — ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ (ತತ್ತ್ವಮಾತ್ರೆಯಿಂದ); ವಿಶ್ವಸೃಕ್ ಗಣಃ — ವಿಶ್ವವನ್ನು ಸೃಜಿಸಲು ಕಾರಣವಾದ ತತ್ತ್ವಸಮೂಹ; ಚುಕ್ಷೋಭ — ಚಲಿಸಿದ, ಚಲನೆಗೊಂಡ, ಸ್ಪಂದನೆಗೊಂಡ; ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ಆಸಾದ್ಯ — ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿ; ಯಸ್ಮಿನ್ — ಯಾವುದರಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ; ಲೋಕಾಃ ಚರಾಚರಾಃ — ಚರ ಮತ್ತು ಅಚರ ಲೋಕಗಳು (ಜೀವಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರಸೃಷ್ಟಿ).  ಸರಳ ಅರ್ಥ: ಪರಮಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ತತ್ತ್ವಸಮೂಹವು ತನ್ನೊಳಗೆ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡು, ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಸ್ಪರ್ಶ ಹೊಂದಿ ಚಲನಶೀಲವಾಯಿತು; ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಚರ ಮತ್ತು ಅಚರ ಲೋಕಗಳ (ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯ) ಉದ್ಭವವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಭಾವಾರ್ಥ: ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚಲನೆ (spandana) ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ: (1) ಕಾಲಶಕ್ತಿ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚಲನೆಯ ಮೂಲ. (2) ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿ ತತ್ತ್ವಗಳು — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಂಶಗಳು. (3) ಈಶ್ವರಪ್ರವೇಶ — ಚೇತನದ ಜಾಗೃತಿ. (4) ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ — ಮೊದಲ ಚೇತನೀಯ ತತ್ತ್ವದ ಜನನ. (5) ಈಗ,  ಈ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಹಾಯಕ ತತ್ತ್ವಗಳು ಚೇತನದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಗೊಂಡು, ಕಂಪನ, ಚಲನ ಮತ್ತು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತವೆ. ಈ ಕಂಪನೆಯೇ (spanda, stir) ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭಕ. ಅಂದರೆ, “ಚಲನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಿಲ್ಲ.” ಈ ಚಲನೆ — ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಳಗಿನ ಜೀವಂತ ಚೇತನಸ್ಫೂರ್ತಿ. ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ: “ವಿಶತಾ ಸ್ವಸ್ಮಿನ್ ಮಾತ್ರಯಾ” — ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನೊಳಗೆ (ಸ್ವಸ್ಮಿನ್) ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಕ್ತಿಯಾದ ಮಾತ್ರಾ (ತತ್ತ್ವಮಾತ್ರೆ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ)ಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಳು. ಇವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಸ್ಪರ್ಶದಿಂದಲೇ ಪಂಚಭೂತ ಸೃಷ್ಟಿ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. “ಚುಕ್ಷೋಭಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾಸಾದ್ಯ” — ಇಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷೋಭ’ ಎಂದರೆ ಸ್ಪಂದನ, ಚಲನೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚೇತನಸಂಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಸ್ಪಂದಿತವಾದಾಗ — ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡು, ಚರಾಚರ ಲೋಕಗಳು (ಜೀವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ) ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾರಾಂಶ

ಹಂತ	ವಿಷಯ	ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ
1	ಕಾಲಶಕ್ತಿ	ಸೃಷ್ಟಿಚಲನೆಯ ಮೂಲ
2	ತತ್ತ್ವಪ್ರಕಾಶ	ಅಚೇತನ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆ
3	ಈಶ್ವರಪ್ರವೇಶ	ಚೇತನದ ಸಂಯೋಜನೆ
4	ಮಹತ್ತತ್ತ್ವೋದಯ	ಬುದ್ಧಿಯ ತತ್ತ್ವದ ಉದಯ
5	ಚಲನೆ/ಸ್ಪಂದನ	ಪರಸ್ಪರ ಸಂಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಚರಾಚರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭ

ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ ಸಾರ: ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ತತ್ತ್ವಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಚಲನಶೀಲವಾಗಿದಾಗ, ಅವರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಚರಾಚರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ ಚಲನ ಉಂಟಾಯಿತು. ಈ ಕ್ಷಣವೇ “ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸ್ಪಂದನ ಕ್ಷಣ” — ಅಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ನಿಜ ಪ್ರಾರಂಭ.

[6] ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿತತ್ತ್ವದ ಆಳವಾದ ರೂಪಕವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ “ಹಿರಣ್ಮಯಃ ಪುರುಷಃ” ಎಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಬೀಜರೂಪವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಸ್ಥ ದೇವತೆ ಅಥವಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಅಂದರೆ “ಸುವರ್ಣಮಯ ಗರ್ಭ” — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲ ಜೀವಂತ ತತ್ತ್ವ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ಹಿರಣ್ಮಯಃ — ಸುವರ್ಣಮಯನು, ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪನು; ಸಃ ಪುರುಷಃ — ಆ ಪರಮಪುರುಷನು (ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು); ಸಹಸ್ರ-ಪರಿವತ್ಸರಾನ್ — ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ (ರೂಪಕವಾಗಿ ಅನೇಕ ಯುಗಗಳು); ಅಂಡಕೋಶ ಉವಾಸ — ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೊಳಗೆ ನೆಲೆಸಿದನು (ಅಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದನು); ಆಪ್ಸು — ಜಲಮಯ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ (ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಭೂತ ದ್ರವ್ಯದಲ್ಲಿ); ಸರ್ವಸತ್ತ್ವೋಪಬೃಂಹಿತಃ — ಎಲ್ಲಾ ಸತ್ತ್ವಗಳಿಂದ (ಜೀವಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ) ಪೋಷಿತನಾದನು, ಆಧಾರನಾದನು. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಪರಮಾತ್ಮನು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜಲದೊಳಗಿನ ಅಂಡಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಯುಗಗಳ ಕಾಲ (ಸಹಸ್ರಪರಿವತ್ಸರ) ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದಂತೆ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಸತ್ತ್ವಗಳ ಬೀಜರೂಪ ಅವನೊಳಗೇ ಅಂತರ್ನಿಹಿತವಾಗಿವೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು  ಸರ್ವಸತ್ತ್ವೋಪಬೃಂಹಿತಃ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಸೃಷ್ಟಿಪೂರ್ವ ಸ್ಥಿತಿ ಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊಟ್ಟೆಯೊಳಗಿನ ಪ್ರಥಮ ಚೇತನ. ಅವನು “ಆಪಃ” (ಜಲ) ಎಂಬ ಮೂಲತತ್ತ್ವದೊಳಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡರೂಪದ ಅಂಡದಲ್ಲಿ ಅಳಿದುಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಸೃಷ್ಟಿಯ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ: ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ “ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ” ಎಂಬ ಸುವರ್ಣಮಯ ಅಂಡದೊಳಗೆ, ಜಲದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನೆಲೆಸಿ, ಎಲ್ಲ ಸತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತಾನೆ.

[7] ಈ ಕಾಲಶಕ್ತಿಯು ಯಾವುದು? ಈ ವಿಷಯಗಳ ಕುರಿತು ಪುರಾಣ, ಉಪನಿಷತ್ತು, ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹಂತವಾಗಿ ನೋಡೋಣ. (1) ಕಾಲ ಎಂದರೇನು? ಕಾಲ (Time) ಎಂಬುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇವಲ ಸಮಯವಲ್ಲ — ಅದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಚಲನೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಶಕ್ತಿ, ಅಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿ–ಸ್ಥಿತಿ–ಲಯ ಚಕ್ರವನ್ನು ಚಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಭಗವದ್ಗೀತೆ (11.32) ಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ —“ಕಾಲೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕಕ್ಷಯಕೃತ್ ಪ್ರವೃದ್ದಃ” — ನಾನೇ ಕಾಲ, ಲೋಕವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಅಂದರೆ ಕಾಲ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ಚೇತನಶಕ್ತಿಯ ಚಲನಾತ್ಮಕ ರೂಪ.(2) ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವ (Philosophical essence): ಪ್ರಕೃತಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾದ ಶಕ್ತಿ. ಪುರುಷ/ಈಶ್ವರ ಚೇತನರೂಪ. ಆದರೆ ಇವೆರಡರ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಚಲನೆ (ಆಂದೋಲನ) ಉಂಟಾಗ ಬೇಕಾದರೆ ಒಂದು ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಶಕ್ತಿ ಬೇಕು — ಅದೇ “ಕಾಲ”. ಕಾಲ ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿರವಾದ ಚೇತನವನ್ನು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪುರಾಣಗಳು ಕಾಲವನ್ನು ದೇವೀ ಅಥವಾ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. (3) ಕಾಲಶಕ್ತಿ ದೇವೀ: ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂದಂತೆ — “ಕಾಲಸಂಜ್ಞಾಂ ತದಾ ದೇವೀಂ ಬಿಭ್ರಚ್ಛಕ್ತಿಮುರುಕ್ರಮಃ” — ಉರುಕ್ರಮ (ವಿಷ್ಣು) ಕಾಲವೆಂಬ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಾಲ ದೇವಿಯು: ಪ್ರಪಂಚದ ಚಲನೆಯ ಆಧಾರ (Dynamic principle), ಸೃಷ್ಟಿಯಾರಂಭದ ಸಂಕೇತ, ಮತ್ತು ಅನಾದಿ-ಅಂತಶೂನ್ಯ ಶಕ್ತಿ, ಅಂದರೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಚೇತನ. ಕೆಲ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಕಾಲರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ಕಾಲಮಾತಾ ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲೂ ವರ್ಣಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. (4) ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲದ ನಿರೂಪಣೆ: ಶ್ವೇತಾಶ್ವೇತರೂಪನಿಷತ್ (6.2) ಹೇಳುತ್ತದೆ: “ಕಾಲೋ ಭವತಿ ಭೂತಾನಾಂ ನಿಯತಿರ್ಯೋ ಜನೇಷು ಚ ।” — ಕಾಲವೇ ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳ ನಿಯಂತ್ರಕ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಚಲನೆಯ ನಿಯಮ. ಅಂದರೆ ಕಾಲವು ಬ್ರಹ್ಮನ ನಿಯಂತ್ರಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯ ಚಲನೆ, ಜನನ, ಮರಣ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. (5) ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ದೇವೀ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ: ತಾಂತ್ರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಕಾಲವು ದೇವಿಯ ಶಕ್ತಿಯ ಒಂದು ರೂಪ — “ಕಾಲ” = ಕ್ರಿಯಾ ಶಕ್ತಿ, “ಕಾಲಿಕಾ” = ಕಾಲದ ಪರಮಶಕ್ತಿ, ಕಾಲವನ್ನೂ ಮೀರಿ ಇರುವ ಶಕ್ತಿ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲಿಯನ್ನು “ಕಾಲಾತೀತಾ”, “ಮಹಾಕಾಲಸ್ಯ ಅಧೀಶ್ವರೀ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವಳು ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಆಳುವ ಶಕ್ತಿ. (5) ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ: ಕಾಲ ಶಕ್ತಿ ಎಂದರೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಚಲ ಚೇತನವನ್ನು ಚಲನೆಯತ್ತ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ದೈವೀ ಶಕ್ತಿ, ಯಾವುದು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಸಂಹಾರ ಇವುಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.

[8] ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ವಿಭಜನೆ ಅಥವಾ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಿಂದ ವಿಶ್ವದ unfold ಆಗುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಸೃಷ್ಟಿಯ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ಸಃ ವೈ — ಅವನೇ (ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು); ವಿಶ್ವಸೃಜಾಂ ಗರ್ಭಃ — ಸಕಲ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃಗಳ (ದೇವಾದಿ ಸೃಷ್ಟಿಗಳ) ಗರ್ಭ / ಮೂಲಬೀಜ; ದೇವಕರ್ಮ-ಆತ್ಮ-ಶಕ್ತಿಮಾನ್ — ದೈವಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನು; ವಿಬಭಾಜ — ವಿಭಜಿಸಿದನು, ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು; ಆತ್ಮನಾ ಆತ್ಮಾನಂ — ತನ್ನಿಂದ ತನ್ನನ್ನೇ (ಸ್ವರೂಪದೊಳಗಿಂದಲೇ); ಏಕಧಾ, ದಶಧಾ, ತ್ರಿಧಾ — ಒಂದಾಗಿ, ಹತ್ತಾಗಿ, ಮೂರಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬೀಜರೂಪನಾಗಿದ್ದನು — ಅವನು ತನ್ನದೇ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ (ಆತ್ಮಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ತನ್ನೊಳಗಿನ ಚೇತನವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿಕೊಂಡನು — ಮೊದಲು ಏಕಧಾ (ಒಂದು ಏಕರೂಪದ ಸತ್ವ), ನಂತರ ದಶಧಾ (ಹತ್ತು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ), ಮತ್ತೆ ತ್ರಿಧಾ (ಮೂರು ಮೂಲರೂಪಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂದು ತಾನೇ ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಥಮ ವಿಕಾಸ (first evolution) ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ: ಏಕಧಾ — ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಸ್ಥಿತಿ (ಒಂದು ಚೇತನ ಮಾತ್ರ). ದಶಧಾ — ದಶ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು (ಪಂಚ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ + ಪಂಚ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ). ತ್ರಿಧಾ — ತ್ರಿಗುಣರೂಪ: ಸತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್. ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಬೀಜರೂಪಗಳು. ಸಾರಾಂಶ: ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು — ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ಗರ್ಭರೂಪನಾಗಿ, ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನೇ ವಿಭಜಿಸಿಕೊಂಡು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂರು, ಹತ್ತು, ಮತ್ತು ಒಂದು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಸಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ತ್ರಿಗುಣ, ದಶೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಏಕಚೇತನ ತತ್ತ್ವಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

[9] ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಾರುವ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ “ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ”ನನ್ನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಆದ್ಯಾವತಾರ (first manifestation of the Supreme) ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ಏಷಃ ಹಿ — ಇವನೇ ಖಂಡಿತವಾಗಿ; ಅಶೇಷ-ಸತ್ತ್ವಾನಾಂ — ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ; ಆತ್ಮಾಂಶಃ — ಆತ್ಮರೂಪದ ಅಂಶ; ಪರಮಾತ್ಮನಃ — ಪರಮಾತ್ಮನ (ಅಂದರೆ ವಿಷ್ಣು / ನಾರಾಯಣನ); ಆದ್ಯಃ ಅವತಾರಃ — ಪ್ರಥಮ ಅವತಾರ, ಮೊದಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ರೂಪ; ಯತ್ರ ಅಸೌ ಭೂತಗ್ರಾಮಃ ವಿಭಾವ್ಯತೇ — ಎಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗ್ರಾಮ (ಪಂಚಭೂತ, ಜಗತ್) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ / ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಹೇಳುವುದು — ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಆತ್ಮಾಂಶ (ಅವನಿಂದಲೇ ಉಗಮಿಸಿದ ಚೇತನ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನೇ ಪರಮಾತ್ಮನ ಆದ್ಯಾವತಾರ — ಅಂದರೆ ದೇವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ರೂಪ. ಈ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ (ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನ ರೂಪದಲ್ಲಿ) ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂತಗ್ರಾಮ — ಅಂದರೆ ಪಂಚಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಜಗತ್ತು — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ, ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಸೃಷ್ಟಿ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ನೇರವಾಗಿ ರೂಪ ತಾಳುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು “ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ” ಎಂಬ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನೇ: ಪರಮಾತ್ಮನ ಆತ್ಮಾಂಶ (divine emanation), ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲ ಚೇತನ (cosmic intelligence), ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಸತ್ತ್ವಗಳ ಮೂಲರೂಪ (universal soul). ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ: ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರಥಮ ಅವತಾರ — ಅವನಿಂದಲೇ ಪಂಚಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಸಕಲ ಜೀವಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಅವನೊಳಗೆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚೇತನದ ಅಂಶ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಸಕಲ ಸತ್ತ್ವಗಳ ಆಂತರ್ಯಾಮಿ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿಯ "ತತ್ತ್ವಚೇತನ" (intelligent cause) ಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ — ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳು (ಪಂಚಭೂತ) ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬುವ ಚೇತನ ಶಕ್ತಿ ಸಹ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಬಂದಿರುವುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಿದೆ.

[10] ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮುಂದಿನ ಹಂತವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಿಂದ “ವಿರಾಟ್” ಸೃಷ್ಟಿ — ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ದೇವ, ಭೂತ, ಜೀವಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ಸಾಧ್ಯಾತ್ಮಃ — ಸಾಧ್ಯಾತ್ಮರೂಪ (ಜೀವಾತ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ); ಸಾಧಿದೈವಃ — ದೇವತಾತ್ಮಕ ರೂಪ (ದೈವೀ ಶಕ್ತಿ); ಸಾಧಿಭೂತಃ — ಭೌತಿಕ ಅಥವಾ ಸ್ಥೂಲಭೂತ ರೂಪ; ಇತಿ ತ್ರಿಧಾ — ಹೀಗೆ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ; ವಿರಾಟ್-ಪ್ರಾಣಃ — ವಿರಾಟ್ (ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ) ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ; ದಶವಿಧಃ — ಹತ್ತು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ (ದಶೇಂದ್ರಿಯ / ದಶ ಪ್ರಾಣ); ಏಕಧಾ ಹೃದಯೇನ ಚ — ಒಂದೇ ಹೃದಯ (ಚೇತನಕೇಂದ್ರ) ಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಿಂದ ಈಗ “ವಿರಾಟ್” ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡರೂಪ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿರಾಟ್ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ: (1) ಸಾಧ್ಯಾತ್ಮರೂಪ — ಜೀವಾತ್ಮನೊಳಗಿನ ಚೇತನರೂಪ (individual level) (2) ಸಾಧಿದೈವರೂಪ — ದೇವತಾಶಕ್ತಿಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ (cosmic or divine level) (3) ಸಾಧಿಭೂತರೂಪ — ಸ್ಥೂಲ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ರೂಪದಲ್ಲಿ (material level) ಈ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಚೇತನ ಪ್ರಾಣರೂಪವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ದಶವಿಧ ಪ್ರಾಣರೂಪ — (ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ, ನಾಗ, ಕೂರ್ಮ, ಕೃಕರ, ದೇವದತ್ತ, ಧನಂಜಯ) — ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಒಂದು ಹೃದಯಚೇತನ (ಏಕಧಾ ಹೃದಯೇನ) ನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶಕ್ತಿಯು ವಿರಾಟ್‌ಪದದಲ್ಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿನ ದೇವತೆಗಳು, ಜೀವಿಗಳು, ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಪದಾರ್ಥಗಳು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಚೇತನದ (ಪರಮಾತ್ಮನ) ವಿವಿಧ ಮುಖಗಳು. “ವಿರಾಟ್ ಪ್ರಾಣ” ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಜೀವವಾಯು — ಹೃದಯ (ಚೇತನ)ದಿಂದ ಉಗಮಿಸಿ ದಶ ಪ್ರಾಣರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ: (1) ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಿಂದ “ವಿರಾಟ್” ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಪ್ರಥಮ ದೈಹಿಕ-ಚೇತನ ರೂಪ ಉಂಟಾಯಿತು. (2) ಅವನು ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ — ಆತ್ಮ, ದೇವ, ಮತ್ತು ಭೂತ — ವಿಸ್ತರಿಸಿದನು. (3) ಅವನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯು ಹೃದಯದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ ಹತ್ತು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನು ಚೇತನಗೊಳಿಸಿತು. ಅಂದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿಯ “ಜೀವಭರಿತ” ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಚೇತನಶಕ್ತಿಯು ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಜೀವಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಚಲನೆಯುತಗೊಳಿಸುವ ಕ್ಷಣ.

[11] ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿತತ್ತ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು (ಅಧೋಕ್ಷಜ) ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚೇತನವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು “ವಿರಾಟ್” ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸುಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ಸ್ಮರನ್ — ಸ್ಮರಿಸಿ, ಧ್ಯಾನಮಾಡಿ; ವಿಶ್ವಸೃಜಾಮ್ — ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃಗಳ (ಸೃಜನಶೀಲ ಶಕ್ತಿಗಳ); ಈಶಃ — ಪರಮೇಶ್ವರನು; ವಿಜ್ಞಾಪಿತಂ — ಅವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ / ಮನವಿ; ಅಧೋಕ್ಷಜಃ — ಪರಮಾತ್ಮನು (ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅಗ್ರಾಹ್ಯ, senses-ಅತೀತನು); ವಿರಾಜಂ — ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನನ್ನು (ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಥಮ ಚೇತನದೈಹಿಕ ರೂಪವನ್ನು); ಅತಪತ್ — ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು (ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿಸಿದನು); ಸ್ವೇನ ತೇಜಸಾ — ತನ್ನ ದೈವಶಕ್ತಿಯಿಂದ; ಐಷಾಂ ವಿವೃತ್ತಯೇ — ಈ (ಸತ್ತ್ವಗಳ) ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ, ಸೃಷ್ಟಿಯ unfold ಆಗುವಿಕೆ. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ಪರಮೇಶ್ವರನು (ಅಧೋಕ್ಷಜ) ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಕಲ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು (ವಿಶ್ವಸೃಜಃ — ದೇವತೆಗಳು, ತತ್ತ್ವಗಳು) ಅವರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಯನ್ನು (ವಿಜ್ಞಾಪಿತಂ) ಸ್ಮರಿಸಿ, ವಿರಾಟ್‌ ಪುರುಷನನ್ನು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ (ದೈವಶಕ್ತಿಯಿಂದ) ವಿರಾಟ್‌ನೊಳಗೆ ಚೇತನದ ಉಜ್ವಲತೆ ತುಂಬಿದನು — ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಸಕಲ ಭೂತಸತ್ತ್ವಗಳ “ವಿವೃತ್ತಿ” — ಅಂದರೆ ವಿಕಾಸ / ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಇದರಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಹಿಂದೆ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣ (intelligent cause) ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚೇತನವನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುವನು, ಅಂದರೆ ಚೇತನಶಕ್ತಿ ತನ್ನೊಳಗಿನ ಸಾಧ್ಯಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ. ಈ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವೇ — ಲೋಕಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಜೀವಿಗಳು, ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ: ಪರಮಾತ್ಮನು (ಅಧೋಕ್ಷಜ) ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತೃಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ವಿರಾಟ್‌ ಪುರುಷನಿಗೆ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತುಂಬಿ ತಪಸ್ಸುಮಾಡುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು — ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಸಕಲ ಜೀವ-ಭೂತಗಳ ವಿಕಾಸ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ದಾರ್ಶನಿಕ ಅರ್ಥ: ವಿಜ್ಞಾಪಿತಮಧೋಕ್ಷಜಃ” — ಪರಮಾತ್ಮನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ದಯಾಮಯ. “ಅತಪತ್ ಸ್ವೇನ ತೇಜಸಾ” — ಸೃಷ್ಟಿಯ ತಪಸ್ಸು ಎಂದರೆ ದೇವಶಕ್ತಿಯ ಜಾಗೃತಿಯು. “ವಿವೃತ್ತಯೇ” — ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಶಕ್ತಿಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಲು ಪ್ರೇರೇಪಣೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವು “ಚೇತನದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭ” ಎಂಬ ಮೂಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ದೇವರು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ರಚಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿದನು.

[12] ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮುಂದಿನ ಹಂತಕ್ಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ — ಇದು ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ *ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ* (ಅಂದರೆ ಚೇತನಶಕ್ತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಾಗೃತಿಯಾದ ನಂತರ) ವಿಶ್ವದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಅಥವಾ ಆಯತನೆಗಳು (cosmic centers / realms) ಹೇಗೆ ಉಂಟಾದವು ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಶ್ಲೋಕವಾಗಿದೆ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ಅಥ — ನಂತರ, ಆಗ; ತಸ್ಯ ಅಭಿತಪ್ತಸ್ಯ — ಆ (ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ) ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದವನ; ಕತಿ ಚ ಆಯತನಾನಿ — ಕೆಲವು ಆಯತಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳು (centers, abodes); ಹ — ನಿಜವಾಗಿಯೂ, ಖಂಡಿತವಾಗಿ; ನಿರಭಿದ್ಯಂತ — ಉಂಟಾದವು, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದವು, ವಿಭಜನೆಗೊಂಡವು; ದೇವಾನಾಂ — ದೇವತೆಗಳ (cosmic powers); ತಾನಿ ಮೇ ಗದತಃ ಶೃಣು — ಅವುಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು, ನೀನು ಶ್ರವಿಸು. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ (ಆಂತರಿಕ ಚೇತನಶಕ್ತಿಯ ಜಾಗೃತಿಯಿಂದ); ಸೃಷ್ಟಿಯ ವಿವಿಧ “ಆಯತಗಳು” — ಅಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳ ಮೂಲ ಕೇಂದ್ರಗಳು —ಉತ್ಪನ್ನವಾದವು (ನಿರಭಿದ್ಯಂತ). ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರೇಯನು ವಿದುರನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — "ಆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಆಯತನಗಳು ಹೇಗೆ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಅದನ್ನು ಶ್ರವಿಸು." ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂರನೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ: (1). ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಬೀಜರೂಪ

(2) ವಿರಾಟ್ — ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಚೇತನದೈಹಿಕ ರೂಪ (3) ಆಯತನಗಳು (ದೇವಾಲಯಗಳು) — ಲೋಕಗಳು, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಶಕ್ತಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳು (cosmic realms). ಈ ಆಯತನಗಳು ಎಂದರೆ — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ದ್ಯುಲೋಕ, ಭೂಮಿ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ:  ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನು ತಪಸ್ಸುಮಾಡಿದಾಗ, ಅವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಆಯತನೆಗಳು — ಅಂದರೆ ಲೋಕಸ್ಥಾನಗಳು — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾದವು. ಈಗ ಮೈತ್ರೇಯನು ಅವುಗಳ ಉಗಮ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

[13] ಹತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳು ಇಂತಿವೆ: (1) ಪ್ರಾಣ (2) ಅಪಾನ (3) ವ್ಯಾನ (4) ಉದಾನ (5) ಸಮಾನ ಎಂಬ ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು ಮತ್ತು (6) ನಾಗ (7) ಕೂರ್ಮ (8) ಕೃಕಲ (9) ದೇವದತ್ತ ಮತ್ತು (10) ಧನಂಜಯಗಳೆಂಬ ಐದು ಉಪಪ್ರಾಣಗಳು. ಒಟ್ಟು ಹತ್ತು.

[14] ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ “ದೇವಾಯತನಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ” — ಅಂದರೆ ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳು ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಿದವು — ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ “ವಿರಾಟ್ಪುರುಷನ ಅಂಗಸೃಷ್ಟಿ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ತಸ್ಯ — ಆ ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ; ಅಗ್ನಿಃ — ಅಗ್ನಿದೇವನು; ಆಸ್ಯಂ ನಿರ್ಭಿನ್ನಂ — ಬಾಯಿಯಿಂದ (ಆಸೆಯಿಂದ) ಉದ್ಭವಿಸಿದ; ಲೋಕಪಾಲಃ — ಲೋಕಪಾಲ, ರಕ್ಷಕ ದೇವತೆ; ಅವಿಶತ್ ಪದಮ್ — ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು (ಸ್ಥಾಪಿತನಾದನು); ವಾಚಾ ಸ್ವಾಂಶೇನ — ತನ್ನ ಭಾಗವಾದ “ವಾಕ್‌ಶಕ್ತಿ” (ಮಾತು, ವಚನಶಕ್ತಿ) ಯ ಮೂಲಕ; ವಕ್ತವ್ಯಂ — ವಾಕ್ಯಪ್ರಕಟನೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು; ಯಯಾ ಸಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ — ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಆತ (ಪುರುಷ) ಮಾತನಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನು ತಪಸ್ಸುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವನ ಆಸ್ಯ (ಬಾಯಿ) ಭಾಗದಿಂದ ಅಗ್ನಿ (ಅಗ್ನಿದೇವ) ಉಗಮಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿದೇವನು ಲೋಕಪಾಲನಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅವನೊಳಗಿನ ಶಕ್ತಿ “ವಾಕ್” — ಅಂದರೆ ಮಾತಿನ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಶಕ್ತಿ — ಅದರಿಂದ ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನೊಳಗಿನ “ಮಾತು” ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು ವಾಕ್‌ಶಕ್ತಿಯ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಬಾಯಿ (ಆಸ್ಯ) ಎಂಬ ಅಂಗದಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಉಗಮಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಯು ಪ್ರಕಾಶ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ, ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತ. ಆ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ವಾಕ್ ಎಂಬ ಶಕ್ತಿ (ಮಾತು, ಸಂವಹನ) ಹುಟ್ಟಿತು. ಹೀಗಾಗಿ, ಅಗ್ನಿ = “ವಾಕ್‌ದೇವತೆ”ಯ ಅಧಿಷ್ಠಾನ — ಅವನು ಮನಸ್ಸಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊರಗೆ “ಪ್ರಕಾಶ”ಗೊಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ: ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನು ಲೋಕಪಾಲನಾದನು. ಅವನಿಂದ “ವಾಕ್‌ಶಕ್ತಿ” ಉಂಟಾಯಿತು — ಇದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೊದಲ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, ಸಂವಹನದ ಶಕ್ತಿ. ದಾರ್ಶನಿಕ ಅರ್ಥ: ಅಗ್ನಿ — ಬಾಹ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಪ್ರಕಾಶದ ಸಂಕೇತ (speech, light, knowledge). ವಾಕ್‌ಶಕ್ತಿ — ಚೇತನವು ಹೊರಗಿನ ರೂಪ ತಾಳುವ ಪ್ರಾರಂಭ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಾವಸ್ಥೆಯೇ “ವಾಕ್‌ದೇವತೆ”ಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆ.

[15] ಈಗಿನ ಶ್ಲೋಕವು “ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ ತಾಲು (ಮೇಲ್ಮೂಳೆ/ ತಾಲುಭಾಗ) ವಿನಿಂದ ವರುಣ ದೇವತೆ ಉಗಮಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ದೇವಾಯತನಸೃಷ್ಟಿಯ ಮುಂದಿನ ಹಂತ. ಪದಾರ್ಥಾರ್ಥ: ನಿರ್ಭಿನ್ನಂ ತಾಲು — ತಾಲುಭಾಗವು (ಮೆಲ್ಮೂಳೆ) ವಿಭಜಿತವಾಗಿದಾಗ; ವರುಣಃ — ವರುಣದೇವನು (ಜಲದೇವತೆ); ಲೋಕಪಾಲಃ — ಲೋಕಪಾಲನಾಗಿ; ಅವಿಶತ್ ಧರೇಃ ಪದಮ್ — ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಧರಾ (ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ) ಪಡೆದನು; ಜಿಹ್ವಯಾ ಅಂಶೇನ — ಜಿಹ್ವೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ; ಚ ರಸಂ — ರಸ (ಸ್ವಾದ/ಸಂಚಿತ ನೀರಿನ ಶಕ್ತಿ); ಯಯಾ ಸಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ — ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ವಿರಾಟ್‌ ಪುರುಷನು ರಸಗ್ರಾಹಕನಾದನು. ಅರ್ಥವಿವರಣೆ: ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ ತಾಲುಭಾಗ (ಮೇಲ್ಮೂಳೆ)ದಿಂದ ವರುಣ ದೇವತೆ — ಜಲದೇವತೆ — ಉಗಮಿಸಿದನು. ಅವನು ಲೋಕಪಾಲನಾದನು. ಅವನಿಂದ ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ ಜಿಹ್ವೆ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಸಗ್ರಾಹಕ ಶಕ್ತಿ (ಸ್ವಾದದ ಅನುಭವ) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಯಿತು. ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಜಲತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ರಸಶಕ್ತಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾಲು → ಆಕಾಶದ್ವಾರ (ನಾದ ಮತ್ತು ರಸ ಎರಡರ ಮಧ್ಯಸ್ಥಾನ). ವರುಣ → ಜಲದೇವತೆ; ಜಲವೇ ರಸದ ಮೂಲ. ಜಿಹ್ವೆ ಮತ್ತು ರಸ → ಅನುಭವ, ಸ್ವಾದ, ಪೋಷಣೆ. ಅಂದರೆ, ವರುಣನಿಂದಲೇ “ರಸ” — ಅಂದರೆ ಜೀವಿಯ ಒಳಗಿನ ಪೋಷಕ ತತ್ವ, ಆಸ್ವಾದಶಕ್ತಿ, ಜೀವನಧಾರಾ — ಹುಟ್ಟಿತು. ದಾರ್ಶನಿಕ ಅರ್ಥ: ಅಗ್ನಿ (ಬಾಯಿ) — ವಾಕ್‌ಶಕ್ತಿ (ಪ್ರಕಟಣೆ). ವರುಣ (ತಾಲು) — ರಸಶಕ್ತಿ (ಆನಂದ, ಪೋಷಣೆ). ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ, “ವಾಕ್” ನಂತರ “ರಸ” ಬಂದಿದೆ. ಮಾತು (ಅಗ್ನಿ) ಶಬ್ದದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, ರಸ (ವರುಣ) ಅನುಭವದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಾರಾಂಶ:  ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ ತಾಲುಭಾಗದಿಂದ ವರುಣದೇವತೆ ಹುಟ್ಟಿದನು. ಅವನಿಂದ ರಸ (ಸ್ವಾದ) ಎಂಬ ಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ವರುಣನಾದ ದೇವತೆ ಲೋಕಪಾಲನಾಗಿ ನೀರಿನ ಮತ್ತು ರಸದ ಅಧಿಪತಿಯಾದನು. ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಪಾರ್ಶ್ವ: ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಮತ್ತು ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ಕ್ರಮ: “ಅಗ್ನಿಃ ವಾಕ್‌ ಇತ್ಯಾದಿ — ವರುಣೋ ರಸಃ” ಎಂದು ಸೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಜಲ ಮತ್ತು ರಸ ಎರಡೂ “ಪೋಷಕತತ್ತ್ವ” — ಜೀವದ ಧಾರಕ.

[16] ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಕ್ರಮದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು, ವಿಷ್ಣು, ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯ (ಮೂಗು)ಗಳ ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ನೋಡೋಣ. ಪದಚ್ಛೇದ ಮತ್ತು ಅನ್ವಯ: ನಿರ್ಭಿನ್ನೇ ನಾಸೇ — ನಾಸೆ (ಮೂಗು) ವಿಭಜಿತವಾದಾಗ, ಅಶ್ವಿನೌ — ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು, ವಿಷ್ಣೋಃ ಪದಮ್ ಆವಿಶತಾಂ — ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು (ಅಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತೆ ಆಯಿತು). ಘ್ರಾಣೇನ ಅಂಶೇನ ಗಂಧಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ ಯತಃ ಭವೇತ್ — ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯದ ಮೂಲಕ ಗಂಧ (ವಾಸನೆ) ಅರಿವು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಅರ್ಥ (ಅನುವಾದ): ನಾಸೆ (ಮೂಗು) ವಿಭಜಿತವಾದಾಗ, ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯ (ಮೂಗು)ದ ಶಕ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಗಂಧಜ್ಞಾನ (ವಾಸನೆ ತಿಳಿಯುವ ಶಕ್ತಿ) ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ (ತಾತ್ಪರ್ಯ): ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ವೈದ್ಯದೇವತೆಗಳು — ದೈವೀ ಚೈತನ್ಯದ ಮೂಲಕ ಜೀವಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಘ್ರಾಣ ಶಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ವಿಷ್ಣು ಇಲ್ಲಿ “ಪೋಷಕ ಶಕ್ತಿ”ಯಾಗಿ, ಆ ಶಕ್ತಿಗೆ ಜೀವಮೂಲ್ಯ ನೀಡಿದನು. ಹೀಗಾಗಿ, ನಾಸೆ (ಮೂಗು) ಎಂಬ ಅಂಗದಿಂದ ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಗಂಧಗುಣ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅರ್ಥ: ಮೂಗು (ನಾಸೆ) ವಿಭಜಿತವಾದಾಗ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಕ್ತಿ ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು; ಮತ್ತು ಅದರ ಮೂಲಕ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸನೆ (ಗಂಧ) ಅರಿವಿನ ಶಕ್ತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ನಾವು ಕಾಣುವುದು — ಸೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಅಂಗವೂ ದೇವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ತತ್ತ್ವ.

[17] ಲೋಕಪಾಲ ಎಂದರೇನು? “ಲೋಕಪಾಲ” ಎಂಬ ಪದವು ವೇದ–ಪೌರಾಣಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ನೋಡೋಣ. “ಲೋಕಪಾಲ” ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ — ಲೋಕ = ಪ್ರಪಂಚ, ಜಗತ್ತು, ಪಾಲ = ಕಾಯುವವ, ರಕ್ಷಿಸುವವ (ಧಾತು ಪಾಲ್ — ರಕ್ಷಣೆ). ಆದ್ದರಿಂದ ಲೋಕಪಾಲ ಅಂದರೆ “ಲೋಕವನ್ನು ಕಾಯುವವರು” ಅಥವಾ “ಜಗತ್ತಿನ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯುವ ದೇವತೆಗಳು” ಎಂಬ ಅರ್ಥ. ಎಂಟು ಲೋಕಪಾಲರು (ಅಷ್ಟ ದಿಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಕರು): ಹಿಂದೂ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ (ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳು) ಒಂಬ್ಬೊಬ್ಬ ದೇವತೆಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರನ್ನು ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರು ಅಥವಾ ಅಷ್ಟಲೋಕಪಾಲರು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ದಿಕ್ಕು	ಲೋಕಪಾಲ	ಆಧಿಪತ್ಯ/ಶಕ್ತಿ	ವಾಹನ
ಪೂರ್ವ (East)	ಇಂದ್ರ	ಮಳೆ, ಶಕ್ತಿ, ವಿಜಯ	ಆನೆ (ಏರಾವತ)
ಆಗ್ನೇಯ (Southeast)	ಅಗ್ನಿ	ಅಗ್ನಿ, ಶಕ್ತಿ	ಮೇಷ (ಆಡು)
ದಕ್ಷಿಣ (South)	ಯಮ	ನ್ಯಾಯ, ಮರಣ	ಕಾಳು ಎಮ್ಮೆ
ನಿರೃತ್ಯ (Southwest)	ನಿರೃತಿ	ನಾಶ, ವಿನಾಶ	ಗರುಡ (ಗಿಡುಗ)
ಪಶ್ಚಿಮ (West)	ವರುಣ	ನೀರು, ಸತ್ಯ, ನಿಯಮ	ಮಕರ (ಜಲಜಂತು)
ವಾಯವ್ಯ (Northwest)	ವಾಯು	ಗಾಳಿ, ಜೀವಶಕ್ತಿ	ಜಿಂಕೆ
ಉತ್ತರ (North)	ಕುಬೇರ	ಧನ, ಐಶ್ವರ್ಯ	ಮಾನವ (ಯಕ್ಷರು)
ಈಶಾನ್ಯ (Northeast)	ಈಶ (ಶಿವ)	ಜ್ಞಾನ, ತಪಸ್ಸು, ಐಕ್ಯ	ಎಮ್ಮೆ

ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯ: ಲೋಕಪಾಲರು ಪ್ರಪಂಚದ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯುವ ಶಕ್ತಿಗಳು — ಪ್ರಕೃತಿ, ನೀತಿ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ದಿಕ್ಕಿನ ನೈತಿಕ–ಭೌತಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವೇದಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇವರ ಸ್ಮರಣೆ ದಿಗ್ಬಂಧನ (ದಿಕ್ಕುಗಳ ಆಶೀರ್ವಾದ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ: ಇವರು ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಯ ರಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಹೊರಭಾಗದ ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಕಪಾಲರ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುವುದು ರೂಢಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾರಾಂಶ: ಲೋಕಪಾಲರು ಎಂದರೆ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯುವ ದೇವತೆಗಳು — ಪ್ರಪಂಚದ ನಿಯಮ, ಸಮತೋಲನ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ರಕ್ಷಕರು.

[18] ಅಗ್ನಿ ದೇವನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ನಾವು ಅವನ ತತ್ತ್ವ, ರೂಪ, ಮತ್ತು ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ನೋಡೋಣ. ಅಗ್ನಿ ದೇವ — ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವದ ದೈವ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಮೂಲ: “ಅಗ್ನಿ” ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಧಾತು “ಅಚ್” (ಚಲನೆ) ಇಂದ ಬಂದಿದೆ — ಸದಾ ಚಲಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. ಅಂದರೆ, ಚಲನೆಯ, ಉಷ್ಣದ, ಜೀವದ ಮೂಲ ಶಕ್ತಿ. ಅಗ್ನಿ ಅಂದರೆ ಕೇವಲ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲ — ಅದು ಜೀವಶಕ್ತಿ (ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ) ಯ ಪ್ರತೀಕ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ: ಋಗ್ವೇದದ ಮೊದಲ ಮಂತ್ರವೇ ಅಗ್ನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ! “ಅಗ್ನಿಮೀಳೆ ಪುರೋಹಿತಂ ಯಜ್ಞಸ್ಯ ದೇವಮೃತ್ವಿಜಂ । ಹೋತಾರಂ ರತ್ನಧಾತಮಂ ॥” (ಋಗ್ವೇದ 1.1.1). ಇದರ ಅರ್ಥ — “ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನಾನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತೇನೆ; ಯಜ್ಞದ ಪೂಜಾರಿಯೂ, ದೇವತೆಗಳ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿರುವವನೂ, ಅತ್ಯಂತ ರತ್ನದಾತನೂ ಆಗಿರುವ ಅಗ್ನಿ.” ಹೀಗಾಗಿ ಅಗ್ನಿ ದೇವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಾನವರಿಗೂ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕ ಸೇತುವೆ. ಅಗ್ನಿಯ ತ್ರಿವಿಧ ಸ್ವರೂಪ: ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಮೂರೂ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ —

ರೂಪ	ಸ್ಥಳ	ಹೆಸರು	ವಿವರಣೆ
1.    ಭೌಮ ಅಗ್ನಿ	ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ	ಗೃಹಪತಿ	ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ, ಅಡುಗೆ, ದೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಗ್ನಿ
2.    ಆಕಾಶ ಅಗ್ನಿ	ಮಿಂಚು/ವಿದ್ಯುತ್	ವಿದ್ಯುತಾಗ್ನಿ	ಮಳೆಯ ಸಮಯದ ಪ್ರಕಾಶ ರೂಪ
3.    ಸೂರ್ಯ ಅಗ್ನಿ	ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ	ಸೂರ್ಯ	ಸಕಲ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲ, ದೃಷ್ಟಿಯ ಪ್ರಕಾಶ

ಅಗ್ನಿ ದೇವನ ರೂಪ ಲಕ್ಷಣ: ಎರಡು ಮುಖಗಳು — ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ತೇಜಸ್ವಿ. ಏಳು ಜ್ವಾಲೆಗಳು (ಸಪ್ತಜಿಹ್ವಾ) — ಕಾಳಿ, ಕರಾಳಿ, ಮನೋಜವಾ, ಸುಲೋಹಿತಾ, ಸುಧೂಮ್ರವರ್ಣಾ, ಸ್ಪುಲಿಂಗಿನಿ, ವಿಶ್ವರೂಪಾ. ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಕೇಶರವರ್ಣದ ದೇಹ. ವೃಷಭ (ಎಮ್ಮೆ) ಅಥವಾ ಮೇಷ (ಆಡು) ವಾಹನ. ಪಾಶ (ಹಗ್ಗ) ಮತ್ತು ಅಂಕುಶ ಧರಿಸಿದ ರೂಪ. ಅಗ್ನಿಯ ದೈವಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು: (1) ಯಜ್ಞಪಾಲಕ – ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು (ಅರ್ಪಣೆ) ತಲುಪಿಸುವ ಮಧ್ಯಸ್ಥ. (2) ಹೋತೃ (ಪೂಜಾರಿ) – ದೇವಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹವಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವವನು. (3) ಪಾವಕ – ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ. (4) ಜೀವಶಕ್ತಿ – ದೇಹದೊಳಗಿನ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯ ಅಗ್ನಿ (ಜಠರಾಗ್ನಿ). (5) ದಿಕ್ಪಾಲಕ – ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನ (ದಕ್ಷಿಣ–ಪೂರ್ವ) ರಕ್ಷಕ. ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ: ಅಗ್ನಿ ದೇವನು “ಜ್ಞಾನ” ಮತ್ತು “ಶುದ್ಧತೆ” ಯ ಪ್ರತೀಕ. ಅವನು ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದಹಿಸಿ, ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಹರಡುವ ಶಕ್ತಿ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ: ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ತೇಜಸ್ಸು, ಉತ್ಸಾಹ, ಧೈರ್ಯ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪ. ಯೋಗದಲ್ಲಿ — ಕುಂಡಲಿನಿ ಶಕ್ತಿ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿಯೇ. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ: “ಅಗ್ನಿರ್ವೈ ದೇವಾನಾಂ ಅವಮಃ” — ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವನೇ ಅಗ್ನಿಯು. ಮಂತ್ರ / ಸ್ತುತಿ (ಸರಳವಾಗಿ): ॐ ಅಗ್ನಯೇ ನಮಃ ॥ ॐ ಪಾವಕಾಯ ನಮಃ ॥ ॐ ಜಠರಾಗ್ನಯೇ ನಮಃ ॥ ಸಾರಾಂಶ: ಅಗ್ನಿ ದೇವನು ವೇದಯಜ್ಞದ ಮೂಲ, ಶುದ್ಧತೆಯ ಸಂಕೇತ, ಜ್ಞಾನ–ಶಕ್ತಿ–ಜೀವದ ಮೂಲಭೂತ ತತ್ತ್ವ. ಅವನು ಭೌತಿಕ ಜ್ವಾಲೆಯಲ್ಲ — ಆತ್ಮಜ್ವಾಲೆ (ಜೀವನದ ಪ್ರೇರಣೆ).

[19] ತಾಲು ಎಂದರೇನು? “ತಾಲು” ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ದೇಹಶಾಸ್ತ್ರದ (anatomical) ಹಾಗೂ ತಾತ್ವಿಕ (metaphysical) ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಾರೀರಿಕ (ದೈಹಿಕ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ: ತಾಲು ಎಂದರೆ — ಬಾಯಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಅಂದರೆ ಮೇಲ್ಮೂಳೆ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ದಂತದ ಮೇಲಿರುವ ಭಾಗ — ಇದನ್ನೇ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ palate ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಮೂಗಿನ ಮಧ್ಯದ ಮೃದುವಾದ ಭಾಗ. ಮಾತು ಉಚ್ಛರಿಸಲು, ನಾದದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ (resonance) ಉಂಟಾಗಲು, ಹಾಗೂ ಆಹಾರ-ಪಾನೀಯಗಳ ರಸಗ್ರಹಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಬ್ದಕೋಶದ ಪ್ರಕಾರ: “तालु — मुखमध्योर्ध्वभागः — the upper part of the mouth, palate.” ತಾತ್ವಿಕ / ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ: ವೇದಾಂತ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ “ತಾಲು” ಎಂಬುದು ಆಕಾಶತತ್ತ್ವದ ದ್ವಾರ ಅಥವಾ ನಾದದ ಮೂಲಸ್ಥಾನ ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಬಾಹ್ಯ ಬಾಯಿ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಆಕಾಶ (ಚಿದಾಕಾಶ) ನಡುವಿನ ಸಂಧಿಸ್ಥಾನ. ನಾದ, ವಾಕ್, ರಸ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಾಲುವಿನಿಂದ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಕ್ತಿಗಳು. ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ “ತಾಲುಭಾಗದಿಂದ ವರುಣ (ಜಲದೇವತೆ)” ಉಗಮಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳುವುದರ ಅರ್ಥ — “ರಸ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆಯ ಶಕ್ತಿ ಆಕಾಶದೊಳಗೆ (ತಾಲುಭಾಗದಲ್ಲಿ) ಚಲಿಸುತ್ತದೆ” ಎಂಬುದು. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ: “ತಾಲು” ಎಂದರೆ — ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬಾಯಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗ;  ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದು ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಜಲದ ಮಧ್ಯದ ಸಂಧಿ, ರಸಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಸ್ಥಾನ.

[20] “ವರುಣ”ನು ದೇವತೆ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು. ಅವನು ನೀರಿನ, ಸತ್ಯದ ಮತ್ತು ನಿಯಮದ (ಋತ) ಅಧಿಪತಿಯು. ಮೂಲ ಅರ್ಥ: ವರುಣ ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಸ್ಕೃತದ ವೃ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದಿದೆ — ಅರ್ಥ: ಆವರಿಸು, ಆವರಣೆ ಮಾಡು, ಬಂಧಿಸು, ನಿಯಂತ್ರಿಸು. ಹೀಗಾಗಿ ವರುಣ ಎಂದರೆ — “ಯಾವನು ವಿಶ್ವವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೋ ಅವನು” — ಅಂದರೆ ನಿಯಮದ ದೇವತೆ, ಜಲದಾಧಿಪತಿ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಋತದ ರಕ್ಷಕ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ವರುಣ: ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ವರುಣನನ್ನು ಬಹುಮುಖ್ಯ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಅವನು ಅದಿತಿ ಪುತ್ರನು, ಅಂದರೆ ಆದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು (ಇಂದ್ರ, ಮಿತ್ರ, ವರುಣ, ಭಗ, ಅಂಶ, ಸವಿತೃ ಮುಂತಾದವರಲ್ಲಿ). ವರುಣನನ್ನು “ಸತ್ಯಧರ್ಮಪಾಲಕ”, “ಋತಸ್ಮೃತ”, “ಪಾಪಪ್ರಶಮನಕಾರಕ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆ (ಋಗ್ವೇದ 7.86.3): “ವೃಷಾ ಚ ವರುಣೋ ಮಹಾನ್...”  — ವರುಣನು ಮಹಾದೇವ, ಋತದಾಧಿಪತಿ, ಪಾಪನಾಶಕನು. ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಪಾತ್ರ: ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವರುಣನ ಸ್ಥಾನ ಜಲತತ್ತ್ವದ ಅಧಿಪತಿ. ಅವನು ಸಪ್ತಸಾಗರಗಳ ರಕ್ಷಕನು, ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಲೋಕಪಾಲ ಕೂಡ. ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ: ವರುಣ ದೇವತೆ ಜಲದಂತೆ — ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಕ; ಶಾಂತ, ಪೋಷಕ, ಆದರೆ ಅಗಾಧವಾದ ಆಳವಿರುವ. ಜಲ ಜೀವನದ ಮೂಲವಾದಂತೆ, ವರುಣ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ದಯೆ, ಪೋಷಣೆ, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಶಾಂತಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅರ್ಥ: ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವರುಣನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಒಂದು ಅಂಗವಾಗಿ ತೋರಲಾಗುತ್ತಾನೆ — ಅಂದರೆ ವಿರಾಟ್‌ಪುರುಷನ ತಾಲುಭಾಗದಿಂದ ವರುಣ ಉಗಮಿಸಿದನು; ಅವನಿಂದ ರಸ (ಸ್ವಾದ) ಎಂಬ ಶಕ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ: ವರುಣ = ರಸದೇವತೆ = ಪೋಷಕಶಕ್ತಿ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ:

ವಿಭಾಗ	ವಿವರಣೆ
ಹೆಸರು	ವರುಣ
ತತ್ತ್ವ	ಜಲ (Water Principle)
ದಿಕ್ಕು	ಪಶ್ಚಿಮ
ಗುಣ	ಸತ್ಯ, ನಿಯಮ, ಪೋಷಣೆ, ಆಳವಾದ ಜ್ಞಾನ
ಸಂಕೇತ	ಪಾಶ (ನಿಯಂತ್ರಣ)
ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ	ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಪೋಷಣೆ, ಆಳ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಸತ್ಯದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ

 

[21] ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು — ಯಾರು? ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ಹಿಂದೂ ವೈದೀಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ದೈವ ವೈದ್ಯ ದೇವತೆಗಳು — ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಜೋಡಿ ದೇವರುಗಳು. ಇವರು ದಿವ್ಯ ಜೋಡಿ ಸಹೋದರರು, ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಯೌವನಶೀಲರು ಮತ್ತು ಕರುಣಾಮಯರು. ಇವರನ್ನು ಅಶ್ವಿನೌ, ನಾಸತ್ಯ–ದಸರಹ, ಅಥವಾ ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಸೂರ್ಯದೇವನ ಪುತ್ರರು, ತಾಯಿ ಸಂಜ್ಞಾ ದೇವಿ ಅಥವಾ ಉಷಾ ಎಂದು ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖ. ಜನನಕಥೆ: ಸೂರ್ಯನ ತಾಪವನ್ನು ಸಹಿಸದೆ ತಾಯಿ ಸಂಜ್ಞೆಯು ಹಾರಿಹೋಗಿ ಅಶ್ವಿ ರೂಪ (ಕುದುರೆ ರೂಪ) ತಾಳಿದಳು.  ಸೂರ್ಯನು ಕೂಡ ಅಶ್ವ ರೂಪತಾಳಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋದನು. ಅವರಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು — ಅಂದರೆ ಅಶ್ವ (ಕುದುರೆ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಕುಮಾರರು. ಅದರಿಂದ ಇವರಿಗೆ “ಅಶ್ವಿನೀ” ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಅವರ ಪಾತ್ರ: ದೈವ ವೈದ್ಯರು. ಇವರು ದೇವತೆಗಳ ವೈದ್ಯರು, ಅಂದರೆ ಸ್ವರ್ಗದ ಆಯುರ್ವೇದಾಚಾರ್ಯರು. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಗಾಯ, ಕುಂಟತನ ಅಥವಾ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಬಾಧೆ ಬಂದಾಗ ಇವರು ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಆರೋಗ್ಯ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಚೈತನ್ಯ, ವೇಗ ಮತ್ತು ಕರುಣೆಯ ಪ್ರತಿರೂಪ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ: ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಸುಮಾರು 50ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತಗಳು ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಥಮ ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಎಂದು ಕೀರ್ತಿ ಇದೆ. “ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತಾಭ್ಯಾಂ ನಮಃ” ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಋಚಾಗಳಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಹಿತಾರ್ಥ ಪಠಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ: ಇವರು ದಿವ್ಯರಥದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ರಥವು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಭಾತಕಾಲದ ಸಂಕೇತ. ಇವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ, ಸುಂದರತೆ, ಆರೋಗ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ತತ್ತ್ವಾರ್ಥ: ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು ಮಾನವ ದೇಹದ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯದ ಚೈತನ್ಯಶಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು. ಮೂಗಿನ ಉತ್ಕರ್ಷದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಇವರ ಪ್ರವೇಶವು “ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜೀವಾನಂದದ” ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ. ಸಾರಾಂಶ: ಅಶ್ವಿನೀ ಕುಮಾರರು — ಸೂರ್ಯನ ಪುತ್ರರಾದ ದೈವ ವೈದ್ಯ ದೇವರುಗಳು. ಅವರು ಆರೋಗ್ಯ, ಚೈತನ್ಯ ಮತ್ತು ಜೀವನಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕ. ಅವರು ಪ್ರಭಾತದ ದೇವತೆಗಳೂ ಹೌದು — “ದಿನೋದಯದ ಆಶಾವಾದ ಮತ್ತು ಚೇತನ”ದ ಸಂಕೇತ.

[22] ತಸ್ಯಾಃ ಜಾತಃ ಪುರಾ ಶೂದ್ರೋ ಯದ್ವೃತ್ಯಾ ತುಷ್ಯತೇ ಹರಿಃ । ಅರ್ಥಾತ್: ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗೂ ಮೂಲಭೂತವಾದುದು ಸೇವೆ. ಸೇವೆಯಿಲ್ಲದೇ ಯಾವ ಧರ್ಮವೂ ಈಡೇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಮೂಲವಾದ ಸೇವೆಯೇ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿರುವ ಶೂದ್ರನು ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಧರ್ಮವಿರುವುದು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ. ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಧರ್ಮವಿರುವುದು ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ. ವೈಶ್ಯಧರ್ಮವಿರುವುದು ಧನಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಧರ್ಮಗಳು ಇತರ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಿಗಾಗಿದ್ದರೆ ಶೂದ್ರನ ಧರ್ಮವು ತನ್ನ ಪುರುಷಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಇದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ ವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಭಗವಂತನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ (ವೇಣಲಕರ್).

[23] ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವರ್ಣಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದೇ ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆ.

[24] ಯತೋ ವಾಚೋ ನಿವರ್ತಂತೇ । ಅಪ್ರಾಪ್ಯ ಮನಸಾ ಸಹ । (ತೈತ್ತರೀಯೋಪನಿಷತ್, ದ್ವಿತೀಯ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದವಲ್ಲಿ, ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಶ್ಲೋಕ 1).