ಗಂಗೆ

Contents

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆಯೇ?

ಹೌದು, ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಋಗ್ವೇದ, ಅಥರ್ವವೇದ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಉಪನಿಷತ್ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ. ಕೆಳಗೆ ಮುಖ್ಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ:

1. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ

ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ:

ಋಗ್ವೇದ 10ನೇ ಮಂಡಲ, 75ನೇ ಸೂಕ್ತ — ನದೀಸೂಕ್ತ

ಋಗ್ವೇದ 10ನೇ ಮಂಡಲ 75ನೇ ಸೂಕ್ತ – ನದೀ ಸೂಕ್ತ

ಈ ಸೂಕ್ತದ 5ನೇ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ನದಿಗಳ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ:

“ಇಮಂ ಮೇ ಗಂಗೇ ಯಮುನೇ ಸರಸ್ವತಿ ಶುತುದ್ರಿ ಸ್ತೋಮಂ ಸಚತಾ ಪರುಷ್ಣ್ಯಾ । ಅಸಿಕ್ನ್ಯಾ ಮರುದ್ವಧೇ ವಿತಸ್ತಯಾರ್ಜೀಕೀಯೇ ಶೃಣುಹ್ಯಾ ಸುಷೋಮಯಾ ॥” [ 10.75.05]

ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ

ಗಂಗೇ - ಗಂಗಾ । ಯಮುನೇ - ಯಮುನಾ । ಸರಸ್ವತಿ - ಸರಸ್ವತೀ । ಶುತುದ್ರಿ-ಶುತುದ್ರೀ। ಪರುಷ್ಣಿ-ಪರುಷ್ಣಿಯೇ । ಅಸಿಕ್ನ್ಯಾ - ಅಸಿಕ್ನೀ ನದಿಯೊಡನೆ ಕೂಡಿದ । ಮರುದ್ವೃಧೇ - ಮರುದ್ವೃಧಾನದಿಯೇ । ವಿತಸ್ತಯಾ - ವಿತಸ್ತಾ ನದಿಯಿಂದಲೂ । ಸುಷೋಮಯಾ - ಸುಷೋಮಾನದಿಯೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ । ಆರ್ಜಿಕೀಯೇ - ಆರ್ಜೀಕಾನದಿಯೇ । ಮೇ - ನನ್ನಿಂದ ಪಠಿತವಾದ । ಇಮಂ ಸ್ತೋಮಂ - ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು । ಆ ಶ್ರುಣುತ - ಕೇಳಿರಿ । ಆ ಸಚತ - ಸೇವಿಸಿರಿ.

ಭಾವಾರ್ಥ

ಎಲೈ ಗಂಗೆಯೇ, ಎಲೈ ಯಮುನೆಯೇ, ಎಲೈ ಸರಸ್ವತಿಯೇ, ಎಲೈ ಶುತುದ್ರಿಯೇ, ಎಲೈ ಪರುಷ್ಣಿಯೇ, ಅಸಿಕ್ನಿಯೊಡಗೂಡಿದ ಎಲೈ ಮರುದ್ವೃಧೆಯೇ, ವಿತಸ್ತೆಯೊಡನೆಯೂ, ಸುಷೋಮಾನದಿಯೊಡನೆಯೂ ಕೂಡಿದ ಎಲೈ ಆರ್ಜೀಕಾನದಿಯೇ, ನನ್ನಿಂದ ಪಠಿತವಾದ ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿರಿ ಮತ್ತು ಸೇವಿಸಿರಿ.

English translation

Accept this my praise, Ganga, Yamuna, Sarasvati, Shutudri, Parushni, Marudvridha with Asikni and Vitasta; listen, Arikiya with Sushoma.

ವಿಶೇಷ ವಿಷಯಗಳು

ಯಾಸ್ಕರ ನಿರುಕ್ತದ ಪ್ರಕಾರ: ಎಲೈ ಗಂಗೆ, ಯಮುನೇ, ಸರಸ್ವತಿ, ಪರುಷ್ಣಿಯಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಶುತದ್ರಿ, ಅಸಿಕ್ನಿಯೊಡನಿರುವ ಮರುದ್ವೃಧೆ, ವಿತಸ್ತೆಯೊಡನಿರುವ ಆರ್ಜಿಕೀಯೇ, ನೀವೆಲ್ಲರೂ ನಾನು ಪಠಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಂದು ಈ ಋಕ್ಕಿನ ಒಟ್ಟರ್ಥವು. ಈ ಗಂಗಾದಿ ಪ್ರತಿಶಬ್ದಕ್ಕೂ ನಿರುಕ್ತವನ್ನು ಎಂದರೆ ಅವಯವಾರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುವುದು.

ಗಂಗಾ - ಹೋಗು (ಪ್ರವಹಿಸು) ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿರುವ ಗಮ್ಲೃ ಧಾತುವಿನಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾದ ಗಮನಾರ್ಥವಾಚಕ ಶಬ್ದದಿಂದ ಗಂಗಾ ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ.
ಯಮುನಾ - ಇತರ ನದಿಗಳೊಡನೆ ಮಿಶ್ರಿತವಾಗಿ (ಸೇರಿ) ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಥವಾ ಶಬ್ದರಹಿತವಾಗಿ ಹರಿಯುವುದರಿಂದ ಈ ನದಿಗೆ ಯಮುನಾ ಎಂದು ಹೆಸರು.
ಸರಸ್ವತೀ - ಸರಃ ಎಂದರೆ ಉದಕವು. ಉದಕವುಳ್ಳ ಎಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀರಿರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ನಿಲ್ಲದೆಯೇ ಸರಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ (ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ) ಈ ನದಿಗೆ ಸರಸ್ವತಿಯೆಂದು ಹೆಸರು.
ಶುತುದ್ರಿ - ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಇತರರ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಓಡುವರಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ನದಿಗೆ ಶುತುದ್ರಿ ಎಂದು ಹೆಸರು.
ಪರುಷ್ಣೀ - ಇರಾವತೀ ನದಿಯನ್ನೇ ಪರುಷ್ಣಿ ನದಿಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪರುಷ್ಣಿ ಎಂದರೆ ಪರ್ವ ಅಥವಾ ಗಿಣ್ಣು (ಗಂಟು) ಗಳುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದರ್ಥವು. ಈ ನದಿಯು ಡೊಂಕುಡೊಂಕಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ನದಿಗೆ ಪರುಷ್ಣೀ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
ಅಸಿಕ್ನೀ - ಬೆಳ್ಳಗಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕಪ್ಪಾಗಿರುವುದು ಎಂದರ್ಥವು. ಸಿತಂ ಎಂದರೆ ಬೆಳ್ಳಗಿರುವುದು. ಅಸಿತವೆಂದರೆ ಬೆಳ್ಳಗಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ಕಪ್ಪಾಗಿರುವುದು ಎಂದರ್ಥವು. ಈ ನದಿಯ ನೀರು ಶುಭ್ರವಾಗಿಲ್ಲದೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಪ್ಪುಚ್ಛಾಯೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ನದಿಗೆ ಅಸಿಕ್ನೀ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.
ಮರುದ್ವೃಧೇ - ಇತರ ಎಲ್ಲಾ (ಇದರ ಉಪನದಿಗಳು) ನದಿಗಳಿಂದಲೂ, ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಈ ನದಿಯು ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ಮರುದ್ವೃಧೆಯೆಂದು ಹೆಸರು,
ವಿತಸ್ತಾ - ಸುಟ್ಟಿಲ್ಲದ ಎಂದರೆ ಹಸಿಯ ಜಿಗುಟುಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಎತ್ತರವಾದ ದಡಗಳುಳ್ಳ ನದಿ ಎಂದರ್ಥವು.
ಆರ್ಜೀಕೀಯಾ - ಇದಕ್ಕೆ ವಿಪಾಡ್ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಈ ನದಿಯು ಋಜುಕ ಎಂಬ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುದರಿಂದಲೇ ಅಥವಾ ಡೊಂಕು (ತಿರುವು) ಗಳಿಲ್ಲದೇ ನೇರವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಈ ನದಿಗೆ ಆರ್ಜಿಕೀಯಾ ಎಂದು ಹೆಸರು.
ವಿಪಾಟ್ - ಈ ನದಿಯು ಹರಿಯುವಾಗ ತನ್ನ ದಡಗಳನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹರಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ತನ್ನನ್ನು ಬಂಧಿಸಿರುವ ಎರಡು ದಡಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಹರಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ಅಥವಾ ದಡಗಳಿಂದಾಚೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿ ಹರಿಯುವುದರಿಂದಲೂ ಈ ನದಿಗೆ ವಿಪಾಡ್ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಹಿಂದೆ ವಸಿಷ್ಠ ಋಷಿಯ ಪುತ್ರರು ಮೃತರಾದಾದ ಪುತ್ರಶೋಕವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೇ ಆ ಋಷಿಯು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಪಾಶ (ಹಗ್ಗ) ಗಳಿಂದ ಕೈಕಾಲುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಈ ವಿಪಾಟ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಆದರೆ ಆ ನದಿಯು ಇವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿಚ್ಛಿಸದೇ ಇವನ ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿ ಬದುಕಿಸಿತು. ಈ ರೀತಿ ಪಾಶಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದುದರಿಂದ ಈ ನದಿಗೆ ವಿಪಾಟ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು. ಇದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೆ ಈ ನದಿಗೆ ಉರುಂಜಿರಾ - ಬಹಳವಾಗಿ ನೀರುಳ್ಳ ನದಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿತ್ತು.
ಸುಷೋಮಾ - ಇದು ಸಿಂಧೂನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು. ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ನದಿಗಳೂ (ಇತರ ಉಪನದಿಗಳೂ) ಇದರೊಡನೆ ಸೇರುವುದಕ್ಕಾಗಿ (ಸಂಗಮಕ್ಕಾಗಿ) ಇದರ ಬಳಿಗೆ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸಿಂಧು ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವುದು ಅಂದರ್ಥವು. ಕೆಲವರು ಈ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸೋಮಲತೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ಈ ನದಿಗೆ ಸುಷೋಮಾ (ಸು+ಸೋಮ) ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿರಬಹುದೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ.

2. ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ

ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸಾ/ಪುನೀತಿದಾಯಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ಉದಾಹರಣೆ:

ಅಥರ್ವವೇದ 1.10.1 — ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಯಮುನಾ ಪುನೀತಿಕರವಾದ ನದಿಗಳಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ.

3. ಯಜುರ್ವೇದ (ಶುಕ್ಲ) ದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ

ಬಲಿಯ, ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಜಲವನ್ನು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಭಾಗಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಉದಾಹರಣೆ:

ವಾಜಸನೇಯಿ ಸಂಹಿತೆ 6.22 — ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧಿಸುವ ಮಂತ್ರ.

4. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ

ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ:

ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವ ಹಲವಾರು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿವೆ.
ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳ ಪೈಕಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.

5. ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ

ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ-ಯಮುನೆಗಳ ಪರಿಚಯ ಬರುತ್ತದೆ (ರೂಪಕ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ).

ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ

ಗಂಗೆಯ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ ಉಲ್ಲೇಖ ಋಗ್ವೇದ 10.75.05 ನಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಅಥರ್ವವೇದ ಮತ್ತು ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿಯೂ ಗಂಗೆ ಪವಿತ್ರ, ಔಷಧೀಯ, ಶುದ್ಧಿಕರ ನದಿಯಾಗಿ ಮೆಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ನಂತರದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಉಪನಿಷತ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಮಹಿಮೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಬರುತ್ತದೆ.

ಯಾವ ಯಾವ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ?

ಗಂಗೆಯು ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಗೊಂಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ನದಿ. ಹಲವಾರು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲೇ ಗಂಗೆಯ ಅವತರಣ, ಗಂಗೆಯ ಮಹಿಮೆ, ಗಂಗಾ ತೀರ್ಥಗಳು, ಗಂಗಾ–ಶಿವ ಸಂಪರ್ಕ, ಭಾಗೀರಥನ ಕಥೆ, ಗಂಗೆಯ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ:

ಭಾಗವತಪುರಾಣ

ಪಂಚಮ ಸ್ಕಂಧ ಅಧ್ಯಾಯ 17: ಗಂಗಾದೇವಿಯ ವರ್ಣನೆ

ಭಾಗವತಪುರಾಣ ಪಂಚಮಸ್ಕಂಧ ಅಧ್ಯಾಯ 17 ಗಂಗಾದೇವಿಯ ವರ್ಣನೆ

ನವಮಸ್ಕಂಧ ಅಧ್ಯಾಯ 9: ಭಗೀರಥನ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಗಂಗಾವತರಣ
ಭಾಗವತಪುರಾಣ ನವಮಸ್ಕಂಧ ಅಧ್ಯಾಯ 9 ಭಗೀರಥ-ಗಂಗಾವತರಣ

ಪದ್ಮಪುರಾಣ

ಗಂಗೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪಾವನ ಶಕ್ತಿಗಳು
ಗಂಗಾದೇವಿಯ ವಿಗ್ರಹ, ಸ್ಥಾವರ–ಜಂಗಮ ತೀರ್ಥಗಳು
ಗಂಗಾಸ್ತೋತ್ರ, ಗಂಗಾಸ್ನಾನ ಮಹಿಮೆ

ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ

ಅಧ್ಯಾಯ 6: ಸರಸ್ವತಿ, ಗಂಗೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯರ ಅನ್ಯೋನ್ಯ ಕಲಹ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ಶಾಪ
ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 6 ಸರಸ್ವತೀ-ಗಂಗಾ-ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಕಲಹ-ಶಾಪ

ಅಧ್ಯಾಯ 10-12: ಗಂಗೆಯ ಉಪಾಖ್ಯಾನ - ಗಂಗಾಪೂಜಾಸ್ತೋತ್ರಾದಿಗಳು - ರಾಧೆಯ ಉತ್ಸವ, ಗಂಗೆಯ ರೂಪದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ರಾಧೆಯು ನಿಂದಿಸುವುದು, ಗಂಗೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತಳಾದ ರಾಧೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು; ಗಂಗೆಯು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಗಾಂಧರ್ವವಿವಾಹ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು

ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 10-12 ಗಂಗೋಪಾಖ್ಯಾನ

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ

ಅಧ್ಯಾಯ 18: ಗಂಗೆಯಿಂದ ಬಿಂದುಸರೋವರದ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ಅದರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ನದಿಗಳ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 18 ಗಂಗೆ
ಅಧ್ಯಾಯ 56 - ಗಂಗೆಗೆ ಜಾಹ್ನವೀ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದುದು

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 56 ಜಾಹ್ನವೀ ಗಂಗೆ

ವಾಯು ಪುರಾಣ

ಅಧ್ಯಾಯ 45: ಗಂಗಾ –ಶಿವ–ಭಗೀರಥ ಕಥಾಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರಣೆ

ವಾಯುಪುರಾಣ-ಅಧ್ಯಾಯ 47 – ಗಂಗಾವತರಣ

ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಶೀಖಂಡ)

ಗಂಗೆಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ
ಗಂಗಾನದಿ–ಕಾಶೀ ಕ್ಷೇತ್ರ
ಗಂಗಾ ದಶಹರ ಆಚರಣೆ
ಗಂಗಾ ಸ್ವರೂಪ, ರೂಪಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ

ನಾರದೀಯಪುರಾಣ

ಪೂರ್ವಭಾಗ ಅಧ್ಯಾಯ 10-11: ಗಂಗಾವತರಣ ಪ್ರಶ್ನೆ, ವಾಮನನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಲೋಕಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಎರಡು ಪಾದಗಳಿಂದಲೇ ಅಳೆದುದು. ಪಾದಾಂಗುಷ್ಠಾಗ್ರದಿಂದ ಒಡೆದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದ ಗಂಗೆಯು ಬಂದುದು

ನಾರದೀಯಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 10-11 ಗಂಗಾವತರಣ

ಪೂರ್ವಭಾಗ ಅಧ್ಯಾಯ 15-16: ಭಗೀರಥನು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೋಲೋಕಕ್ಕೆ ತಂದುದು
ನಾರದೀಯಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 15-16 ಗಂಗಾವತರಣ

ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ

ಅಧ್ಯಾಯ 106: ಪ್ರಯಾಗಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ (ಪ್ರಯಾಗಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಲವು ತೀರ್ಥಗಳು, ಗಂಗಾನದಿಯ ಮಹಿಮೆ)

ಮತ್ಸ್ಯಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 106 ಗಂಗಾಮಹಿಮೆ

ಲಿಂಗ ಪುರಾಣ

ಅಧ್ಯಾಯ 52: ಗಂಗೆಯು ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಬಗೆ

ಲಿಂಗಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 52 ಗಂಗೋತ್ಪತ್ತಿ

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಪುರಾಣ

ಅಧ್ಯಾಯ 53: ವಿಷ್ಣುಪಾದಾಬ್ಜದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಗಂಗೆಯು ಮಂದರ ಮೊದಲಾದ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಹಿಸಿ ಭೂಮಂಡಲವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸಿದುದು

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯಪುರಾಣ ಅಧ್ಯಾಯ 53 ಗಂಗಾವತಾರವರ್ಣನೆ

ಸಾರಾಂಶ

ಗಂಗೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಭಾಗವತ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ, ವಾಯು, ಸ್ಕಂದ, ಪದ್ಮ, ನಾರದ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ‍್ಮ, ಲಿಂಗ ಸೇರಿದಂತೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ (ಕಾಶೀಖಂಡ) ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ–ವಾಯು–ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾಣಗಳು ಗಂಗೆಯ ಅವತರಣ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವಿವರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತವೆ.

ಪುರಾಣ	ಅಧ್ಯಾಯ / ವಿಭಾಗ	ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅರ್ಥ
ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾಣ	ಅಧ್ಯಾಯ 18–33	ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದೋದಕದಿಂದ ಗಂಗೆಯ ಉದ್ಭವ, ಭಾಗೀರಥ ತಪಸ್ಸು, ಗಂಗೆಯ ಭೂಮಿಗೆ ಆಗಮನ
ವಾಯು ಪುರಾಣ	ಅಧ್ಯಾಯ 45–55, 105	ಗಂಗೆಯ ಮೂಲ, ಮಹಿಮೆ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ
ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ	ಉಪೋದ್ಘಾತ 2–17	ಗಂಗೆಯು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಶಿವನ ಜಟೆಗೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಕೆ
ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣ (ಕಾಶೀಖಂಡ + ಗಂಗಾ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ)	ಅಧ್ಯಾಯ 1–130	ಗಂಗಾದರ್ಶನ, ಸ್ನಾನ, ತೀರ್ಥ, ಕಾಶಿ–ಗಂಗೆಯ ಸಂಬಂಧ
ಪದ್ಮ ಪುರಾಣ	ಪಾತಾಳಖಂಡ 22–35, ಉತ್ತರಖಂಡ 41–50	ಗಂಗೆಯ ಮೂಲ, ತೀರ್ಥಗಳು, ಯಾತ್ರಾಮಹಿಮೆ
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ	ಸ್ಕಂಧ 5.17, 9.8–10	ಗಂಗೆಯ ತ್ರಿಲೋಕ ಪಾವನತೆ, ಭಾಗೀರಥ–ಸಾಗರಪುತ್ರ ಉದ್ಧಾರ
ಮಹಾಭಾರತ	ಆದಿಪರ್ವ, ಅನುಶಾಸನಪರ್ವ	ಗಂಗಾ–ಶಾಂತನು ಕಥೆ, ಭೀಷ್ಮನ ಜನನ, ಗಂಗೆಯ ಮಹಿಮೆ
ರಾಮಾಯಣ (ಬಾಲಕಾಂಡ)	ಅಧ್ಯಾಯ 43–45	ಗಂಗಾವತರಣ: ಸ್ವರ್ಗ → ಶಿವಜಟೆ → ಭೂಮಿ
ಮತ್ಸ್ಯ ಪುರಾಣ	ಅಧ್ಯಾಯ 120–136	ಗಂಗಾ ತೀರ್ಥಗಳು, ಸ್ನಾನ–ದಾನದ ಮಹಿಮೆ
ನಾರದ ಪುರಾಣ	ಭಾಗ 1: 40–45, ಭಾಗ 2: 60–70	ಗಂಗೆಯ ಶಾಶ್ವತ ಪಾವನತೆ, ಯಾತ್ರಾ–ಸ್ನಾನಫಲ
ಲಿಂಗ ಪುರಾಣ	ಅಧ್ಯಾಯ 45–60	ಗಂಗೆಯು ಶಿವನ ಜಟೆಯಿಂದ ಹರಿಯುವ ಕಥೆ
ಕೂರ‍್ಮ ಪುರಾಣ	ಅಧ್ಯಾಯ 32–40	ಗಂಗೆಯು ಪಾತಾಳಕ್ಕೂ ಹರಿಯುವ ವಿವರಣೆ